2023 թվականի օգոստոսի 03-ին

գրավոր ընթացակարգով քննելով ըստ հայցի ՀՀ գլխավոր դատախազության ընդդեմ ՀՀ Կոտայքի մարզպետարանի, Զարիկ Գարուշի Գևորգյանի, երրորդ անձ ՀՀ կադաստրի կոմիտեի՝ աճուրդն անվավեր ճանաչելու և անվավերության հետևանքներ կիրառելու պահանջի մասին, քաղաքացիական գործով ՀՀ վերաքննիչ քաղաքացիական դատարանի 06.10.2022 թվականի որոշման դեմ Զարիկ Գարուշի Գևորգյանի բերած վճռաբեկ բողոքը,

1. Գործի դատավարական նախապատմությունը.

1.1. 04.02.2020 թվականին դիմելով դատարան` ՀՀ գլխավոր դատախազությունը պահանջել է անվավեր ճանաչել 26.05.2007 թվականի լոտ 26 հողամասի աճուրդը, որպես հետևանք անվավեր ճանաչել 31.05.2007 թվականի ՀՀ Կոտայքի մարզպետի և Զարիկ Գևորգյանի միջև կնքված հողամասի առուվաճառքի թիվ 2587 պայմանագիրը, դրա հիման վրա իրավունքների պետական գրանցման միասնական 4-1-07 մատյանի 020 համարի տակ գրանցված 0,55 հա հողամասի նկատմամբ Զարիկ Գևորգյանի սեփականության իրավունքի պետական գրանցումը:

1.2. ՀՀ Կոտայքի մարզի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարանի (դատավոր` Հ. Ջալալյան) (այսուհետ՝ Դատարան) 07.04.2022 թվականի վճռով հայցը բավարարվել է:

1․3․ 07․06․2022 թվականին վերաքննիչ բողոք է ներկայացրել Զարիկ Գարուշի Գևորգյանը (ներկայացուցիչ՝ Ալեքսանդր Սիրունյան) (այսուհետ՝ Բողոքաբեր)։

1.4. ՀՀ վերաքննիչ քաղաքացիական դատարանի (այսուհետ՝ Վերաքննիչ դատարան) 06.10.2022 թվականի որոշմամբ Զարիկ Գարուշի Գևորգյանի (այսուհետ` Բողոքաբեր) վերաքննիչ բողոքը մերժվել է, և Դատարանի 07.04.2022 թվականի վճիռը թողնվել է անփոփոխ:

1.5. Բողոքաբերը 11․11.2022 թվականին ներկայացրել է վճռաբեկ բողոք։

1.6. Վճռաբեկ դատարանի քաղաքացիական պալատի 30.11.2022 թվականի որոշմամբ վճռաբեկ բողոքը վերադարձվել է:

1.7. 27.12.2022 թվականին Բողոքաբերը կրկին ներկայացրել է վճռաբեկ բողոք:

1.8. 02.02.2023 թվականին գործը վերամակագրվել և հանձնվել է Վճռաբեկ դատարանի հակակոռուպցիոն պալատի քաղաքացիական գործերի քննության դատական կազմին։

1.9. 09.03.2023 թվականի որոշմամբ Վճռաբեկ դատարանը վճռաբեկ բողոքն ընդունել է վարույթ։

1.10. ՀՀ գլխավոր դատախազությունը 28․03․2023 թվականին ներկայացրել է վճռաբեկ բողոքի պատասխան։

2. Վճռաբեկ բողոքի հիմքերը, հիմնավորումները և պահանջը.

 2.1. Սույն վճռաբեկ բողոքը քննվում է հետևյալ հիմքերի սահմաններում՝ ներքոհիշյալ հիմնավորումներով.

Վերաքննիչ դատարանը սխալ է մեկնաբանել և կիրառել ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 18-րդ, 20-րդ հոդվածները, ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 3-րդ, 10-րդ, 11-րդ հոդվածները։

Բողոք բերած անձը բողոքում ներկայացրել է հետևյալ փաստարկները.

 2.2. Թիվ ԱՐԴ1/4950/02/21, թիվ ՇԴ1/0292/02/19, թիվ ԿԴ2/1661/02/19 քաղաքացիական գործերով և թիվ ՎԴ/3240/05/11, թիվ ՎԴ/7714/05/20, թիվ ՎԴ/1951/05/20 վարչական գործերով ստորադաս դատարանների օրինական ուժի մեջ մտած դատական ակտերում ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 18-րդ, 20-րդ հոդվածները և ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 3-րդ, 10-րդ, 11-րդ հոդվածները կիրառվել են Վերաքննիչ դատարանի կողմից նշված նորմերին տրված մեկնաբանությանը հակասող մեկնաբանությամբ: Նշված դատական ակտերով արձանագրվել է, որ պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների կազմակերպած և իրականացրած աճուրդները տվյալ վարչական մարմինների կողմից իրականացրած վարչարարություն են, և այդ աճուրդների հետ կապված վեճերը պետք է քննվեն վարչական, այլ ոչ թե քաղաքացիական դատարանում, մինչդեռ սույն գործով Վերաքննիչ դատարանն այդ նույն իրավանորմերը կիրառել է հակասող մեկնաբանությամբ, որի արդյունքում նմանատիպ գործը քննվել է քաղաքացիական դատավարության կարգով:

2.3. ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 18-րդ, 20-րդ հոդվածների և ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 3-րդ, 10-րդ, 11-րդ հոդվածների վերաբերյալ Վերաքննիչ դատարանի մեկնաբանությունը հակասում է թիվ ՎԴ5/0409/05/13 և թիվ ՎԴ2/0095/05/09 վարչական գործերով Վճռաբեկ դատարանի որոշումներում նույն նորմերին տրված մեկնաբանությանը, ըստ որի` պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների կազմակերպած և իրականացրած աճուրդներն այդ վարչական մարմինների կողմից իրականացրած վարչարարություն են, և այդ աճուրդների հետ կապված վեճերը պետք է քննվեն վարչական, այլ ոչ թե քաղաքացիական դատարանում:

2․4․ Բացի այդ, «Դատախազության մասին» ՀՀ օրենքի 29-րդ հոդվածի 2-րդ մասով նախատեսված նորմի կիրառման կապակցությամբ առկա է իրավունքի զարգացման խնդիր, և սույն գործով կարևոր է Վճռաբեկ դատարանի կողմից հետևյալ հարցերի պարզաբանումը.

արդյո՞ք դատախազը դատական կարգով կարող է միջամտել ցանկացած խախտմանը, թե՞ միայն այն դեպքում, երբ խախտվել է պետության գույքային շահը․

ո՞ր դեպքերում է դատախազն իրավասու հայց հարուցել․

մարզպետարանի՝ Կառավարության որոշմամբ նախատեսված դատարան դիմելու իրավունքն ինչ իրավունք է և ինչին է այն ուղղված, եթե այն պետական շահերի պաշտպանությանն ուղղված չէ։

2․5․ Վկայակոչելով ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 465-րդ հոդվածը և «Հրապարակային սակարկությունների մասին» ՀՀ օրենքի 16-րդ հոդվածը՝ Բողոքաբերը գտել է, որ հայցվորի՝ շահագրգիռ անձ հանդիսանալու մասով առկա է իրավունքի զարգացման խնդիր, և անհրաժեշտ է անդրադառնալ հետևյալ հարցադրմանը․

 եթե չկա այն շահագրգիռ անձը, ով ցանկանում էր մասնակցել այդ աճուրդին և թերթի թերի հայտարարության պատճառով չի կարողացել մասնակցել, ապա ո՞վ է այն բողոքավոր սուբյեկտը, ում իրավունքները խախտվել են։

2.6. Նշել է նաև, որ անհասկանալի է մնացել, թե արդյոք ՀՔԾ քննիչի 03.10.2019 թվականի որոշումը, թերթի երկու հայտարարությունները, քրեական գործի շրջանակում վկաների ցուցմունքներն առնչվում են իր կողմից գնված հողին, թե՝ ոչ: Այն դեպքում, երբ սկզբնական պատճենում օտարվող հողը նշվել է 0,9 հա, մյուս պատճենում նշվել է 1,1 հա, իսկ գնվել է 0,55 հա, Դատարանն այդ 3 հողերն ինչպես է նույնականացրել` նկատի ունենալով նաև այն հանգամանքը, որ վերջիններս թույլատրելի ապացույցներ չեն հանդիսանում։

2.7. Վերաքննիչ դատարանը խախտել է ՀՀ Սահմանադրության 10-րդ, 60-րդ, 63-րդ և 79-րդ հոդվածները, «Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին» միջազգային դաշնագրի 14-րդ հոդվածը և «Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» եվրոպական կոնվեցիայի 6-րդ հոդվածը, որը խաթարել է արդարադատության բուն էությունը։

2.8. Վերաքննիչ դատարանն անտեսել է, որ ինքը զրկվել է այն դատարանում իր գործի քննության իրավունքից, որի ընդդատությանն օրենքով հանձնված է տվյալ գործը, ինչի հետևանքով խախտվել է սեփականությունն իր հայեցողությամբ տիրապետելու, օգտագործելու և տնօրինելու իրավունքը: Ավելին՝ Բողոքաբերը, ով առնչություն չունի աճուրդի անցկացման ընթացակարգային խախտումների հետ, բարեխղճորեն ձեռք է բերել գույք և վճարել դրա դիմաց, որի արդյունքում վերջինս հանդիսանում է բարեխիղճ ձեռքբերող:

2.9. Վերոգրյալի հիման վրա` Բողոքաբերը պահանջել է բեկանել Վերաքննիչ դատարանի 06.10.2022 թվականի որոշումը և փոփոխել այն՝ հայցը մերժել, կամ գործի վարույթը կարճել։

2․1. Վճռաբեկ բողոքի պատասխանի հիմնավորումները.

ՀՀ գլխավոր դատախազությունն առարկել է Բողոքաբերի ներկայացրած փաստարկների դեմ հետևյալ պատճառաբանությամբ.

2.1.1․ Սույն դեպքում բացակայում է որևէ պետական կամ տեղական ինքնակառավարման մարմնի՝ հայց ներկայացնելու օրենսդրությամբ ամրագրված լիազորությունը, հետևաբար դատախազությունը սույն իրավահարաբերության շրջանակներում հանդիսանում է պատշաճ հայցվոր: ՀՀ գլխավոր դատախազությունը, հանդես գալով պետության անունից, «Հրապարակային սակարկությունների մասին» ՀՀ օրենքի իմաստով հանդիսանում է շահագրգիռ անձ:

2.1.2․ Պատասխանողը ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի իմաստով չի հանդիսանում «բարեխիղճ ձեռքբերող», որպիսի պայմաններում վերջինիս նկատմամբ կիրառելի չեն նաև բարեխիղճ ձեռքբերողից գույքը պահանջելու սահմանափակումները` այն հիմնավորմամբ, որ քաղաքացիաիրավական իմաստով նշված «բարեխիղճ ձեռքբերողի» հարցն առաջանում է այն դեպքում, երբ անձը գույքը հատուցմամբ ձեռք է բերել այդ գույքն օտարելու իրավունք չունեցող անձից, որի մասին ձեռք բերողը չգիտեր և չէր կարող իմանալ, մինչդեռ տվյալ դեպքում Պատասխանողը գույքը ձեռք է բերել այն օտարելու իրավունք ունեցող անձից՝ Կոտայքի մարզպետարանից, սակայն նշված ձեռքբերման համար հիմք հանդիսացած աճուրդը տեղի է ունեցել օրենքի պահանջների խախտմամբ, որպիսի պայմաններում Հայցվորը դիմել է նշված աճուրդի անվավերության ճանաչման և անվավերության հետևանքների կիրառման պահանջներով: Այսինքն, տվյալ դեպքում առհասարակ առկա չէ քաղաքացիական շրջանառությունում «բարեխիղճ ձեռքբերողի» ինստիտուտի և դրանով պայմանավորված` գույքը հետ պահանջելու իրավունքի դեպքը:

2.1.3․ Բողոքաբերը մի դեպքում նշել է, որ քննիչի որոշումն ապացույց չէ, մինչդեռ քրեական գործերով հետաքննության և նախաքննության մարմինների կողմից ընդունված որոշումներով, այդ ընթացքում անձանց տված բացատրություններով հաստատված հանգամանքները դիտվում են որպես ինքնուրույն գրավոր ապացույցներ, դրանք պարունակում են տեղեկություններ գործի լուծման տեսանկյունից պարզման ենթակա հարցերի շուրջ և որպես այդպիսին՝ հանդիսանում են թույլատրելի ապացույցներ: Ուստի և՛ ՀՀ հատուկ քննչական ծառայության պետին առընթեր հատկապես կարևոր գործերի ավագ քննիչի քրեական հետապնդում չիրականացնելու և քրեական գործով վարույթը կարճելու մասին 03.10.2019 թվականի որոշումը, և՛ ՀՀ հատուկ քննչական ծառայությունում քննվող թիվ 69100119 քրեական գործի շրջանակներում վկայի կարգավիճակով անձանց տված ցուցմունքները հանդիսանում են ապացույցներ: Պատասխանողի ներկայացուցչի կողմից գործի քննության ընթացքում չի վիճարկվել ներկայացված ապացույցները, ավելին՝ թերթի հայտարարությունները հրապարակային են և հասանելի բոլորին:

2.1.4․ Գործում առկա բավարար ապացույցների համակցությամբ անհերքելիորեն հաստատվել է, որ պատասխանողը հաղթող է ճանաչվել 26.05.2007 թվականի թիվ 26 լոտի հողամասի աճուրդում, որի վերաբերյալ աճուրդի կազմակերպիչն ունեցել է պատշաճ ծանուցում ապահովելու պարտականություն:

2.1.5․ Սույն դեպքում վեճը վերաբերում է աճուրդի միջոցով պետական սեփականություն հանդիսացող գույքի օտարմանը, որպիսի իրավահարաբերություններն ունեն մասնավոր բնույթ, կարգավորվում են քաղաքացիական օրենսդրության նորմերով: Վիճարկվող աճուրդը կազմակերպվել է «Հրապարակային սակարկությունների մասին» ՀՀ օրենքի նորմերի կիրառմամբ, որոնք չեն հանդիսանում հանրային իրավունքի նորմեր: Վիճարկվող աճուրդների շուրջ ձևավորված իրավահարաբերությունները պետական կառավարման մարմինների կողմից իրենց վրա դրված հանրային պարտականությունների կատարման արդյունք չեն: Պետությունը քաղաքացիական հարաբերություններում հանդես է գալիս մնացած մասնակիցների հետ հավասար հիմունքներով և ինչպես իրավահարաբերության մնացած մասնակիցները, այնպես էլ պետությունը, կարող է իր գույքն օտարել և նշված գործողությունը չի կարող համարվել գործադիր-կարգադրիչ գործառույթ:

2.1.6․ Ելնելով վերոգրյալից՝ ՀՀ գլխավոր դատախազությունը խնդրել է ՀՀ վերաքննիչ քաղաքացիական դատարանի 06.10.2022 թվականի որոշման դեմ ներկայացված վճռաբեկ բողոքի վարույթ ընդունելը մերժել, իսկ վարույթ ընդունելու դեպքում՝ ներկայացված վճռաբեկ բողոքը մերժել ամբողջությամբ:

3. Վճռաբեկ բողոքի քննության համար նշանակություն ունեցող փաստերը.

Վճռաբեկ բողոքի քննության համար էական նշանակություն ունեն հետևյալ փաստերը`

3.1. ՀՀ Կոտայքի մարզպետի «Կոտայքի մարզի համայնքների վարչական սահմաններից դուրս գտնվող պետական սեփականության հողերի օտարումը կազմակերպող հանձնաժողով ստեղծելու և հողերի օտարման մասին» 23.04.2007 թվականի թիվ 67 որոշման համաձայն` որոշվել է.

1) Համայնքների վարչական սահմաններից դուրս մարզի տարածքում գտնվող պետական սեփականություն համարվող հատուկ պահպանվող տարածքների հողերից 48.57 հա հանգստի կազմակերպման նպատակով ներկայացնել օտարման՝ աճուրդային կարգով։

2) Աճուրդի ներկայացվող հողամասերի մեկնարկային գինը սահմանել հարակից համայնքների վարչական սահմաններում գտնվող հողերի տարածագնահատման գոտիականության գործակիցներին և այդ համայնքներում ոչ գյուղատնտեսական նշանակության հողերի օտարման պայմաններին համապատասխան. Աղավնաձորի 30 տոկոսի չափով (1 քմ - 243 դրամ), Արտավազի համայնքին հարակից՝ 50 տոկոսի չափով (1 քմ - 111 դրամ), Արզականի համայնքին հարակից «Աղվերան» զանգվածում 50 տոկոսի չափով (1 քմ - 1472 դրամ), Հրազդանի քաղաքային համայնքին հարակից 50 տոկոսի չափով (1 քմ - 612 դրամ)։

3) Աճուրդի ներկայացվող հողամասերը բաժանել լոտերի և դրանց օտարման վերաբերյալ սահմանված կարգով հայտարարություն տեղադրել «Հայաստանի Հանրապետություն» օրաթերթում:

4) Աճուրդի կազմակերպման և անցկացման օր նշանակել 26.05.2007 թվականը:

5) Աճուրդի կազմակերպման և իրականացման նպատակով ստեղծել աճուրդային հանձնաժողով հետևյալ կազմով` Կ. Շահգալդյան-մարզպետ, հանձնաժողովի նախագահ, Լ. Պետրոսյան-մարզպետարանի աշխատակազմի հողաշինության և հողօգտագործման բաժնի պետ, հանձնաժողովի նախագահի տեղակալ, Ռ. Հովսեփյան-մարզպետարանի աշխատակազմի հողաշինության և հողօգտագործման բաժնի գլխավոր մասնագետ, հանձնաժողովի քարտուղար, Մ. Պետրոսյան-մարզպետարանի գլխավոր հաշվապահ, հանձնաժողովի անդամ (հատոր 1-ին, գ.թ. 36):

3.2. «Հայաստանի Հանրապետություն» օրաթերթից արտատպված քաղվածքի պատճենի համաձայն՝ «Հայտարարություն» վերտառությամբ ծանուցմամբ «ՀՀ Կոտայքի մարզպետարանը հայտարարել է մարզի համայնքների վարչական սահմաններից դուրս մարզի վարչական սահմաններում գտնվող պետական սեփականություն համարվող հատուկ պահպանվող տարածքների հողերից 48.57 հա հանգստի կազմակերպման նպատակով հողերի օտարման աճուրդ: Աճուրդի են ներկայացվել՝ (...) լոտ 26՝ 0.9 հա, մեկնարկային գինը՝ 5.508.000 դրամ: Աճուրդը տեղի է ունենալու 26.05.2007 թվականին, ժամը 12:00-ին, Կոտայքի մարզպետարանի շենքում: Աճուրդին ներկայացվող հողամասերը սերվիտուտներով ծանրաբեռնված չեն: Լրացուցիչ տեղեկությունների համար դիմել մարզպետարան կամ զանգահարել /0223/-2-07-03 հեռախոսահամարով» (հատոր 9-րդ, գ.թ. 58):

3.3. «Հայաստանի Հանրապետություն» օրաթերթից արտատպված քաղվածքի պատճենի համաձայն՝ «Ուղղում» վերտառությամբ ծանուցմամբ «Հայաստանի Հանրապետություն» օրաթերթի ապրիլի 26-ի համարում Կոտայքի մարզի համայնքների վարչական սահմաններից դուրս գտնվող պետական սեփականություն համարվող հատուկ պահպանվող տարածքների հողերի աճուրդին վերաբերող հայտարարության տեքստում կատարվել են հետևյալ ուղղումները՝ (...) լոտ 26՝ 1.1 հա մ/գ 6831000 դրամ (հատոր 10-րդ, գ.թ. 103):

3.4. Հողամասն աճուրդով վաճառելու մասին 26.05.2007 թվականի թիվ 24 արձանագրության պատճենի համաձայն՝ որպես հողամասի օգտագործման նպատակ, հասցե նշվել է՝ հատուկ պահպանվող տարածք, Կոտայքի մարզպետարան, որպես հողամասն աճուրդով վաճառելու մասին համապատասխան որոշման համար և տարեթիվ նշվել է` աճուրդային հանձնաժողովի արձանագրություն թիվ 3, 26.05.07 թվական, աճուրդի մասնակիցների թիվը` 2, վաճառվող հողամասի համարը, ինդեքսը՝ լոտ թիվ 26, նախավճարի չափը` 170.775 ՀՀ դրամ, հողամասի մեկնարկային գինը` 3.415.500 ՀՀ դրամ, աճուրդային քայլի չափը` 10.000 ՀՀ դրամ, աճուրդում առաջարկված հողամասի առավելագույն (վաճառքի) գինը` 3.435.500 ՀՀ դրամ, գնորդի տոմսի համարը` 17, գնորդ՝ Զարիկ Գևորգյան, (․․․): Արձանագրությունը ստորագրվել է աճուրդի կազմակերպիչ Կ. Շահգալդյանի և արձանագրող Ռ. Հովսեփյանի կողմից (հատոր 1-ին, գ.թ. 130):

3.5. Կոտայքի մարզպետ Կ. Շահգալդյանի՝ որպես վաճառող, և Զարիկ Գևորգյանի՝ որպես գնորդ, միջև 31.05.2007 թվականին կնքված և նոտարական կարգով վավերացված հողամասի առուվաճառքի մասին պայմանագրի պատճենի համաձայն՝ վաճառողը պարտավորվել է գնորդին որպես սեփականություն հանձնել 0.55 հա, որից հատուկ պահպանվող տարածք լոտ թիվ 26 հողամաս, իսկ գնորդը պարտավորվել է ընդունել այդ գույքը և դրա համար վճարել 3.435.500 ՀՀ դրամ, պայմանագրի կնքման պահին գույքի գինը գնորդի կողմից վճարված է եղել (հատոր 1-ին, գ.թ. 131-132):

3.6. ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի աշխատակազմի տարածքային ստորաբաժանման կողմից 21.06.2007 թվականին տրված անշարժ գույքի նկատմամբ սեփականության իրավունքների պետական գրանցման թիվ 2245461 վկայականի պատճենի համաձայն՝ հողամասն աճուրդով վաճառելու մասին 26.05.2007 թվականի թիվ 24 արձանագրության և 31.05.2007 թվականի առուվաճառքի պայմանագրի հիման վրա Ծաղկաձոր քաղաքի հողամասի նկատմամբ գրանցվել է Զարիկ Գևորգյանի սեփականության իրավունքը՝ ՀՀ կառավարությանն առընթեր անշարժ գույքի պետական կոմիտեի գույքի նկատմամբ իրավունքների պետական գրանցման միասնական 4-1-07 մատյանի 020 համարի տակ (հատոր 1-ին, գ.թ. 133):

4. Վճռաբեկ դատարանի պատճառաբանությունները և եզրահանգումները.

4.1. Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ վճռաբեկ բողոքը վարույթ ընդունելը պայմանավորված է ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 394-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետով նախատեսված հիմքի առկայությամբ՝ նույն հոդվածի 2-րդ մասի 1-ին կետի իմաստով, այն է՝ բողոքում բարձրացված հարցի վերաբերյալ Վճռաբեկ դատարանի որոշումը կարող է էական նշանակություն ունենալ օրենքի միատեսակ կիրառության համար, քանի որ այլ գործերով ստորադաս դատարանների՝ օրինական ուժի մեջ մտած դատական ակտերում ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 18-րդ, 20-րդ հոդվածները և ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 3-րդ, 10-րդ և 11-րդ հոդվածները կիրառվել են հակասող մեկնաբանությամբ։

4.2. Սույն վճռաբեկ բողոքի քննության շրջանակներում Վճռաբեկ դատարանն անհրաժեշտ է համարում անդրադառնալ հետևյալ իրավական հարցադրմանը․ մարզպետի որոշման հիման վրա «Հրապարակային սակարկությունների մասին» ՀՀ օրենքով նախատեսված կանոնների խախտմամբ անցկացված` պետական սեփականություն հանդիսացող հողերի oտարման աճուրդն անվավեր ճանաչելու պահանջի մասին վեճը ծագել է հանրային, թե՞ մասնավոր իրավահարաբերություններից։

4.3. ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 1-ին հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական օրենսդրությունը կազմված է նույն օրենսգրքից և քաղաքացիական իրավունքի նորմեր պարունակող այլ օրենքներից:

Այլ օրենքներում պարունակվող քաղաքացիական իրավունքի նորմերը պետք է համապատասխանեն նույն օրենսգրքին:

Նույն հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ քաղաքացիական օրենսդրությունը, ինչպես նաև քաղաքացիական իրավունքի նորմեր պարունակող այլ իրավական ակտերը սահմանում են քաղաքացիական շրջանառության մասնակիցների իրավական վիճակը, սեփականության իրավունքի և այլ գույքային իրավունքների, մտավոր գործունեության արդյունքների նկատմամբ բացառիկ իրավունքների ծագման հիմքերն ու իրականացման կարգը, կարգավորում են պայմանագրային և այլ պարտավորություններ, ինչպես նաև այլ գույքային և դրանց հետ կապված անձնական ոչ գույքային հարաբերություններ։

 Նույն հոդվածի 6-րդ մասի համաձայն` մեկ կողմի` մյուսի վարչական կամ այլ իշխանական ենթակայության վրա հիմնված գույքային` ներառյալ հարկային, ֆինանսական ու վարչական հարաբերությունների նկատմամբ քաղաքացիական օրենսդրությունը և այլ իրավական ակտերը չեն կիրառվում, եթե այլ բան նախատեսված չէ օրենսդրությամբ:

ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 3-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` քաղաքացիական օրենսդրությունը հիմնվում է իր կողմից կարգավորվող հարաբերությունների մասնակիցների հավասարության, կամքի ինքնավարության և գույքային ինքնուրույնության, սեփականության անձեռնմխելիության, պայմանագրի ազատության, մասնավոր գործերին որևէ մեկի կամայական միջամտության անթույլատրելիության, քաղաքացիական իրավունքների անարգել իրականացման անհրաժեշտության, խախտված իրավունքների վերականգնման ապահովման, դրանց դատական պաշտպանության սկզբունքների վրա:

Նույն հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ քաղաքացիները և իրավաբանական անձինք քաղաքացիական իրավունքները ձեռք են բերում ու իրականացնում իրենց կամքով և ի շահ իրենց: Նրանք ազատ են պայմանագրի հիման վրա սահմանելու իրենց իրավունքները և պարտականությունները, որոշելու պայմանագրի` օրենսդրությանը չհակասող ցանկացած պայման:

Քաղաքացիական իրավունքները կարող են սահմանափակվել միայն օրենքով, եթե դա անհրաժեշտ է պետական և հասարակական անվտանգության, հասարակական կարգի, հանրության առողջության ու բարքերի, այլոց իրավունքների և ազատությունների, պատվի ու բարի համբավի պաշտպանության համար:

ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 128-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ Հայաստանի Հանրապետությունը և համայնքները քաղաքացիական օրենսդրությամբ ու այլ իրավական ակտերով կարգավորվող հարաբերություններում հանդես են գալիս այդ հարաբերությունների մյուս մասնակիցների` քաղաքացիների և իրավաբանական անձանց հետ հավասար հիմունքներով:

4.4. Վերոնշյալ նորմերի վերլուծությունից հետևում է, որ քաղաքացիական իրավունքի կարգավորման առարկան նախևառաջ գույքային ինքնուրույնություն ունեցող իրավահավասար սուբյեկտների կամահայտնությամբ առաջացող գույքային հարաբերություններն են, և քանի որ գույքային հարաբերությունները կարգավորվում են նաև իրավունքի այլ ճյուղերի նորմերով, քաղաքացիական օրենսդրությունը սահմանել է դրանց տարբերակման հիմնական առանձնահատկությունը, այն է՝ մեկ կողմի՝ մյուսի վարչական կամ այլ իշխանական ենթակայության ներքո գտնվելը։ ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 1-ին հոդվածի վերլուծությունից ակնհայտ է, որ ֆիզիկական անձանց, իրավաբանական անձանց, պետության և համայնքների միջև առաջացող գույքային հարաբերությունների ողջ ծավալը որպես կանոն ենթակա է քաղաքացիաիրավական կարգավորման, բացառությամբ այն գույքային հարաբերությունների, որոնք հիմնված են վարչական կամ այլ իշխանական ենթակայության վրա։ Իր հերթին վարչական կամ այլ իշխանական ենթակայության կանոնից բացառությունը կարող է լինել միայն այն դեպքում, եթե այն նախատեսված է օրենքով։

4.5. ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 463-րդ հոդվածի համաձայն` պայմանագիրը, եթե այլ բան չի բխում դրա էությունից, կարող է կնքվել սակարկությունների միջոցով: Պայմանագիրը կնքվում է սակարկություններում հաղթած անձի հետ: Որպես սակարկությունների կազմակերպիչ` կարող է հանդես գալ գույքի սեփականատերը, իրավունքների տիրապետողը, աշխատանքներ կամ ծառայություններ առաջարկողը, ինչպես նաև այն անձը, որը գործում է սեփականատիրոջ կամ իրավատիրոջ հետ կնքված գրավոր պայմանագրի հիման վրա և հանդես է գալիս նրանց կամ իր անունից: Նույն օրենսգրքում կամ այլ օրենքում նշված դեպքերում գույքը կամ գույքային իրավունքը վաճառելու մասին պայմանագրերը կարող են կնքվել միայն սակարկությունների միջոցով: Սակարկություններն անց են կացվում աճուրդի կամ մրցույթի ձևով: Աճուրդում հաղթած է համարվում առավել բարձր գին առաջարկած անձը, իսկ մրցույթում` այն անձը, որը սակարկությունների կազմակերպիչների կողմից նախապես նշանակված մրցութային հանձնաժողովի եզրակացությամբ առաջարկել է լավագույն պայմաններ: Սակարկությունների ձևը որոշում է վաճառվող գույքի սեփականատերը կամ իրացվող գույքային իրավունք տիրապետողը, եթե այլ բան նախատեսված չէ օրենքով:

ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 465-րդ հոդվածի համաձայն` օրենքով սահմանված կանոնների խախտմամբ անցկացված սակարկությունները շահագրգիռ անձի հայցով դատարանը կարող է ճանաչել անվավեր: Սակարկություններն անվավեր ճանաչելը հանգեցնում է սակարկություններում հաղթած անձի հետ կնքված պայմանագրի անվավերության: 

4.6. «Հրապարակային սակարկությունների մասին» ՀՀ օրենքի 16-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` լոտի վերաբերյալ աճուրդն անվավեր կարող է ճանաչվել միայն դատական կարգով:

Նույն հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն` նույն օրենքի 3-5-րդ, 8-9-րդ և 14-րդ հոդվածներով նախատեսված կանոնների խախտմամբ անցկացված աճուրդը, շահագրգիռ անձի պահանջով, դատարանը կարող է ճանաչել անվավեր:

4.7. Իրավահարաբերության ծագման պահին գործող խմբագրությամբ ՀՀ հողային օրենսգրքի 67-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ պետության և համայնքների սեփականություն հանդիսացող հողամասերի վաճառքը, բացառությամբ նույն օրենսգրքի 65-րդ և 66-րդ հոդվածներով նախատեսված դեպքերի, կատարվում է աճուրդով, իսկ նույն հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն՝ աճուրդների կազմակերպման և իրականացման կարգը սահմանվում է քաղաքացիական օրենսգրքով, նույն օրենսգրքով և հրապարակային սակարկությունների մասին օրենքով:

4.8. Վերոնշյալ նորմերի վելուծությունից հետևում է, որ Հայաստանի Հանրապետությունը և համայնքները հանդես են գալիս այդ հարաբերությունների մյուս մասնակիցների` քաղաքացիների և իրավաբանական անձանց հետ հավասար հիմունքներով, պայմանագիրը կարող է կնքվել սակարկությունների միջոցով, իսկ որպես սակարկությունների կազմակերպիչ, ի թիվս այլոց, կարող են հանդես գալ գույքի սեփականատերը, իրավունքների տիրապետողը, ինչպես նաև այն անձը, որը հանդես է գալիս սեփականատիրոջ կամ իրավատիրոջ կամ իր անունից։ Պետության և համայնքային սեփականություն հանդիսացող հողամասերի աճուրդների կազմակերպման և իրականացման կարգը սահմանվում է Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական օրենսգրքով, Հողային օրենսգրքով և «Հրապարակային սակարկությունների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով:

4.9. «Հայաստանի Հանրապետության դատական օրենսգիրք» սահմանադրական օրենքի 20-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարանը քննում է դատական կարգով քննության ենթակա բոլոր գործերը, բացառությամբ մասնագիտացված դատարանների ենթակայությանը վերապահված գործերի:

4.10. ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 18-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ քաղաքացիական գործերը ենթակա են քննության առաջին ատյանի դատարանում, բացառությամբ «Սնանկության մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով նախատեսված դեպքերի և հակակոռուպցիոն դատարանին ենթակա գործերի։

Նույն հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ քաղաքացիական են համարվում իրավունքի մասին վեճի հետ կապված բոլոր գործերը, բացառությամբ Հայաստանի Հանրապետության վարչական դատարանի (այսուհետ` վարչական դատարան) կամ Սահմանադրական դատարանի իրավասությանը վերապահված գործերի:

ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 20-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ միմյանց հետ փոխկապակցված մի քանի պահանջներով գործը, եթե այդ պահանջներից մեկը ենթակա է առաջին ատյանի դատարանին, իսկ մյուսը` վարչական դատարանին, քննում է այն դատարանը, որին ենթակա է հիմնական պահանջը:

Հիմնական է այն պահանջը, որի բավարարումը կամ մերժումը կանխորոշում է դրանից ածանցվող պահանջների լուծումը:

4.11. «Հայաստանի Հանրապետության դատական օրենսգիրք» սահմանադրական օրենքի 24-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ վարչական դատարանին են ենթակա Հայաստանի Հանրապետության վարչական դատավարության օրենսգրքով նախատեսված գործերը:

4.12. ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 3-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ յուրաքանչյուր ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձ նույն օրենսգրքով սահմանված կարգով իրավունք ունի դիմելու վարչական դատարան, եթե համարում է, որ պետական կամ տեղական ինքնակառավարման մարմնի կամ դրա պաշտոնատար անձի վարչական ակտով, գործողությամբ կամ անգործությամբ`

1) խախտվել են կամ անմիջականորեն կարող են խախտվել նրա` Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությամբ (այսուհետ` Սահմանադրություն), միջազգային պայմանագրերով, օրենքներով կամ այլ իրավական ակտերով ամրագրված իրավունքները և ազատությունները, (...)։

Նույն օրենսգրքի 10-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ վարչական դատարանին ընդդատյա են հանրային իրավահարաբերություններից ծագող բոլոր գործերը, ներառյալ՝ (...)։

Նույն օրենսգրքի 11-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ միմյանց հետ փոխկապակցված մի քանի պահանջներով գործը, եթե այդ պահանջներից մեկն ընդդատյա է վարչական դատարանին, իսկ մյուսը` ընդհանուր իրավասության դատարանին, քննում է այն դատարանը, որին ընդդատյա է հիմնական պահանջը:

Նույն հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ հիմնական է այն պահանջը, որի լուծման արդյունքում կայացված դատական ակտը կանխորոշում է դրանից ածանցվող պահանջների լուծման ելքը:

4.13. Վկայակոչված իրավանորմերի վերլուծությունից հետևում է, որ օրենսդիրն առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարանին է վերապահել բոլոր այն գործերի քննությունը, որոնց քննությունը վերապահված չէ մասնագիտացված դատարաններին, այդ թվում՝ վարչական դատարանին։ Միմյանց հետ փոխկապակցված մի քանի պահանջներով գործը ենթակա է այն դատարանին, որին ենթակա է հիմնական պահանջը։ Միաժամանակ օրենսդիրը սահմանել է վարչական դատարանի ընդդատության շրջանակը, որում ներառված են հանրային իրավահարաբերություններից բխող վեճերից ծագող գործերը։ Այսինքն, որևէ դատական գործի՝ վարչական կամ առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարանում քննության ենթակա լինելու հարցը որոշվում է՝ հիմք ընդունելով այն իրավահարաբերության բնույթը (մասնավոր կամ հանրային), որից բխող վեճը հանձնվում է դատարանի քննությանը։

4.14. ՀՀ սահմանադրական դատարանը 03.02.2009 թվականի թիվ ՍԴՈ-787 որոշմամբ արտահայտել է այն իրավական դիրքորոշումը, որ դատական պաշտպանության իրավունքի բաղկացուցիչ տարրն է անձի՝ այն դատարանում իր գործի քննության իրավունքը, որի ընդդատությանն օրենքով հանձնված է տվյալ գործը: Ինչպես ՀՀ քաղաքացիական և քրեական դատավարության օրենսգրքերը, այնպես էլ ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգիրքը սահմանում են գործերի առարկայական ընդդատության իրենց կանոնները:

4.15. Նախկինում կայացրած որոշմամբ ՀՀ վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է, որ դատական գործերի տարանջատումը քաղաքացիականի և վարչականի պայմանավորված է այդ գործերով վիճելի իրավահարաբերության բնույթով, մասնավորապես՝ կոնկրետ գործի առարկայական ընդդատության հարցը բացահայտելու համար անհրաժեշտ է պարզել այդ գործով վիճելի իրավահարաբերության բնույթը, այսինքն` այն հարցը, թե արդյոք տվյալ գործը ծագում է հանրային, թե մասնավոր իրավահարաբերություններից բխող վեճից:

Այսպիսով՝ իրավունքների պաշտպանության հայցի կամ դիմումի հիման վրա հարուցված գործերի առարկայական ընդդատության հարցը որոշվում է` ելնելով այն հանգամանքից, թե ինչպիսի (հանրային կամ մասնավոր) իրավահարաբերություններից ծագող վեճից է բխում այդ գործերի հարուցման համար հիմք հանդիսացած պահանջը (իսկ մի քանի փոխկապակցված հայցապահանջների առկայության դեպքում` դրանցից հիմնականը) (տե՛ս Նելլի Գալստյանն ընդդեմ ՀՀ ոստիկանության անձնագրերի և վիզաների վարչության թիվ ՎԴ/7029/05/11 վարչական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 26.12.2016 թվականի որոշումը):

4.16. Անդրադառնալով անձի՝ վարչական դատարան դիմելու իրավունքին և հանրային իրավահարաբերությունների հասկացությանը, ՀՀ վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է, որ անձը ՀՀ վարչական դատարան դիմելու իրավունք է ձեռք բերում այն դեպքում, երբ համարում է, որ պետական կամ տեղական ինքնակառավարման մարմինների կամ դրանց պաշտոնատար անձանց վարչական ակտերով, գործողություններով կամ անգործությամբ խախտվել կամ անմիջականորեն կարող են խախտվել իր իրավունքները և ազատությունները, կամ երբ նրա վրա ոչ իրավաչափորեն դրվել է որևէ պարտականություն, կամ երբ նա վարչական կարգով ոչ իրավաչափորեն ենթարկվել է վարչական պատասխանատվության, սակայն պետական կամ տեղական ինքնակառավարման մարմինների կամ դրանց պաշտոնատար անձանց կողմից անձի իրավունքների և ազատությունների խախտման փաստը միայն դեռևս բավարար չէ ՀՀ վարչական դատարան դիմելու համար, քանի դեռ այդպիսի խախտման հետևանքով առաջացող դատական գործը չի ծագում հանրային իրավահարաբերությունից: Արձանագրել է նաև, որ հանրային իրավահարաբերություններն այն իրավահարաբերություններն են, որոնք ծագում են պետական մարմինների իրականացրած գործադիր-կարգադրիչ գործունեության ընթացքում: Այսինքն` այդպիսի իրավահարաբերությունները և դրանց արդյունքները պետք է ունենան հանրային` համընդհանուր բնույթ, ի տարբերություն մասնավոր` կոնկրետ անձին վերաբերող, իրավահարաբերության: Նշել է նաև, որ միմյանց հետ կապված մի քանի պահանջներով դատարան դիմելու դեպքում հայցադիմումը վարույթ ընդունելու հարցը լուծելիս դատարանը պետք է պարզի հիմնական պահանջի բնույթը (տե´ս Արևիկ Արուչյանն ընդդեմ «ՀԷԳ-90» ՍՊԸ-ի և Դանիել Գրիգորյանի թիվ ԵԱՔԴ/0433/02/11 քաղաքացիական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 27.07.2011 թվականի որոշումը):

4.17. ՀՀ վճռաբեկ դատարանը, նախկինում կայացրած իր որոշմամբ անդրադառնալով հանրային իրավահարաբերությունների հատկանիշների մեկնաբանման հարցին, նշել է, որ վարչարարությունը բնորոշվում է հանրային իրավունքի բնագավառին առնչվելու հանգամանքով: Դա պետք է լինի վարչական մարմնի հանրային իրավունքի բնագավառում որոշակի հարցի լուծմանն ուղղված գործողություն, իսկ հանրային իրավունքի բնագավառը նշանակում է անձի հարաբերություններ պետության հետ, որը հանդես է գալիս որպես հանրային իշխանության կրող: Այսինքն՝ Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ հանրային իրավահարաբերություններն այն հարաբերություններն են, որոնք ծագում են պետական կառավարման մարմինների գործադիր-կարգադրիչ գործունեության ընթացքում՝ վարչական մարմինների և ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձանց միջև ծագած հարաբերություններում (տե՛ս ՀՀ գլխավոր դատախազությունն ընդդեմ Հայկ Մարգարյանի թիվ ԵԱՔԴ/1369/02/09 քաղաքացիական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 03.12.2010 թվականի որոշումը):

4.18. Մեկ այլ գործով Վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է, որ վարչական մարմինը որոշակի իրավահարաբերության մեջ կարող է ներկայանալ ոչ միայն որպես հանրային իշխանական լիազորություններ կրող մարմին, այլ նաև որպես տվյալ իրավահարաբերության մյուս մասնակիցներին հավասար սուբյեկտ: Ասվածից պարզ է, որ հանրային իշխանական լիազորություններով օժտված սուբյեկտի՝ իրավահարաբերության կողմ լինելը դեռևս չի նշանակում, որ այդ իրավահարաբերությունը հանրային բնույթի է, քանի որ յուրաքանչյուր դեպքում կարևորվում է ոչ միայն իրավահարաբերության սուբյեկտային կազմը, այլ նաև դրա օբյեկտն ու բովանդակությունը (տե՛ս Սուսաննա Համբարձումյանն ընդդեմ ՀՀ հարկադիր կատարումն ապահովող ծառայության, երրորդ անձինք՝ Ելիզավետա Սարգսյանի, Աղասի Դանիելյանի, Անդրանիկ Դանիելյանի, «Ամերիաբանկ» փակ բաժնետիրական ընկերության, «Ունիվերսամ Ավան» սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերության թիվ ՎԴ/9457/05/18 վարչական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 26.05.2022 թվականի որոշումը):

4.19. Վճռաբեկ դատարանի գնահատմամբ իրավահարաբերության հանրային լինելու և դրանից բխող վեճը վարչական դատարանին ընդդատյա լինելու հանգամանքը պարզելու նպատակով պետք է գնահատման առարկա դարձվեն հետևյալ հանգամանքները.

1. արդյո՞ք իրավահարաբերության կողմերից մեկը հանրային իշխանական լիազորություններով օժտված սուբյեկտ է, թե՝ ոչ,

2. արդյո՞ք այդ իրավահարաբերության բովանդակությունը կազմում է հանրային իշխանական լիազորությամբ օժտված սուբյեկտի կողմից իր հանրային իշխանական լիազորությունների իրականացման պարտականությունը, թե՝ ոչ,

3. արդյո՞ք այդ իրավահարաբերությունը ծագել է հանրային շահի իրացման կապակցությամբ (իրավահարաբերությունն ուղղված է եղել հանրային շահի` սոցիալ-իրավական պրակտիկայում իրացմանը և առարկայացմանը), թե՝ ոչ:

Վճռաբեկ դատարանի գնահատմամբ միայն վերոգրյալ պայմանների միաժամանակյա առկայության դեպքում է հնարավոր փաստել իրավահարաբերության հանրային լինելու հանգամանքը, ինչպես նաև այդ հարաբերությունից բխող վեճերի ընդդատության հարցը՝ հաշվի առնելով նաև այն կարևոր հանգամանքը, որ հանրային հարաբերություններից բխող բոլոր վեճերը չեն, որ վերապահված են վարչական դատարանի քննությանը, քանի որ ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 10-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ վարչական դատարանին ընդդատյա չեն Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրական դատարանի (...) ենթակայությանը վերապահված գործերը, ընդհանուր իրավասության դատարանի ենթակայությանը վերապահված քրեական գործերը, ինչպես նաև պատժի կատարման հետ կապված գործերը (տե՛ս Գոռիշխան Իշիկյանն ընդդեմ ««ԱՐՄԵՆԻԱ» ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՕԴԱՆԱՎԱԿԱՅԱՆՆԵՐ» ՓԲԸ-ի և ՀՀ կառավարությանն առընթեր քաղաքացիական ավիացիայի գլխավոր վարչության, երրորդ անձ Հռիփսիմե Իշիկյանի թիվ ԵՄԴ/1029/02/14 քաղաքացիական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 22.04.2016 թվականի որոշումը)։

4.20. Վերահաստատելով և զարգացնելով վերը նշված որոշումներում արտահայտած իրավական դիրքորորոշումները, Վճռաբեկ դատարանը հարկ է համարում հավելել, որ մասնավոր իրավահարաբերությունները հանրային իրավահարաբերություններից տարանջատելու համար առաջին հերթին անհրաժեշտ է պարզել մասնավոր իրավունքի սուբյեկտների գործունեության բնույթը, մասնավորապես՝ արդյո՞ք նրանք գործում են մասնավոր ազատ կամքի ինքնավարության (մասնավոր ինքնավարության) հիման վրա, թե՝ ոչ (ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 3-րդ հոդվածի 1-ին մաս, 437-րդ հոդվածի 1-ին մաս և այլն)։ Մասնավոր ինքնավարության սկզբունքն այն կարևոր ցուցիչն է, որը թույլ է տալիս տարանջատել մասնավոր իրավահարաբերութունը հանրային իրավահարաբերությունից։ Սրան հակառակ, եթե հանրային իշխանությունն օրենքով նախատեսված դեպքերում, կարող է միակողմանիորեն միջամտել անձի իրավունքների և պարտականությունների իրացման ոլորտին, ապա գործ ունենք հանրային իրավահարաբերությունների հետ։ Այլ կերպ ասած, բոլոր այն դեպքերում, երբ իրավահարաբերության սուբյեկտները գործում են կամքի ինքնավարության, գույքային ինքնուրույնության, սեփականության անձեռնմխելիության, պայմանագրի ազատության, մասնավոր գործերին որևէ մեկի կամայական միջամտության անթույլատրելիության, քաղաքացիական իրավունքների անարգել իրականացման և ազատ կամքի դրսևորմամբ այլ սկզբունքների հիման վրա, ապա առկա է մասնավոր իրավահարաբերություն։

4.21. Վերոգրյալի հիման վրա ՀՀ վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ պետության մասնակցությամբ իրավահարաբերությունը քաղաքացիական բնութագրելու համար անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել ինչպես սուբյեկտների միջև ենթակայության և վերադասության բացակայությանը, այնպես էլ իրավահարաբերության ծագման հիմքում քաղաքացիական իրավունքի սկզբունքների առկայությանը, քաղաքացիական իրավունքներն իրենց հայեցողությամբ իրականացնելու, որոշումներ կայացնելու անձանց ազատությանը։

4.22. Վճռաբեկ դատարանն ընդգծում է, որ քաղաքացիական իրավունքի առանցքային ինստիտուտներից մեկի՝ պայմանագրային իրավունքի ձևավորման և իրականացման կարևորագույն փուլերից մեկը պայմանագրի կնքումն է, որի եղանակներից էլ հանդիսանում է սակարկությունների անցկացմամբ պայմանագրի կնքումը։ Պատահական չէ, որ «Հրապարակային սակարկությունների մասին» ՀՀ օրենքն ընդունելով հանդերձ, սակարկություններով պայմանագիր կնքելու, սակարկություններ կազմակերպելու և անցկացնելու հիմնական կանոնները սահմանվել են ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքով, և օրենքի կարգավորումները պետք է համապատասխանեն ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքով սահմանված հիմնական կանոններին, ինչով ուղղակիորեն ընդգծվում է սակարկությունների կազմակերպումը, անցկացումն ու դրանց արդյունքների ձևակերպումը քաղաքացիական իրավական նորմերով կարգավորելու օրենսդրի նպատակը։

4.23. Վերոգրյալի հիման վրա Վճռաբեկ դատարանը փաստում է, որ սակարկություններ անցկացնելու, դրանց արդյունքում պայմանագրեր կնքելու կամ դրանք անվավեր ճանաչելու և անվավերության հետևանքներ կիրառելու կարգը և հիմքերը սահմանվում և կարգավորվում են քաղաքացիական իրավական նորմերով, իսկ սակարկությունների մասնակիցներն իրավահարաբերության մեջ են մտնում մասնավոր կամքի ինքնավարությամբ, ինչն ինքնին բացառում է սակարկություններին մասնակցող անձանց վարչական կամ իշխանական և ընդհանրապես որևէ ենթակայության ներքո գտնվելու հանգամանքը։

4.24. ՀՀ վճռաբեկ դատարանը, նախկինում կայացրած որոշմամբ անդրադառնալով հարկադիր էլեկտրոնային աճուրդն անվավեր ճանաչելու հայցապահանջի առարկայական ընդդատության հարցին, փաստել է, որ ի տարբերություն ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 463-465-րդ հոդվածների հիմքով անցկացվող սակարկությունների, որտեղ որպես սակարկությունների կազմակերպիչ կարող է հանդես գալ գույքի սեփականատերը, իրավունքների տիրապետողը, աշխատանքներ կամ ծառայություններ առաջարկողը, ինչպես նաև այն անձը, ով գործում է սեփականատիրոջ կամ իրավատիրոջ հետ կնքված գրավոր պայմանագրի հիման վրա և հանդես է գալիս նրանց կամ իր անունից, գույքը հարկադիր էլեկտրոնային աճուրդի միջոցով իրացվելու դեպքում սակարկությունները կազմակերպվում և անց են կացվում ՀՀ արդարադատության նախարարության դատական ակտերի հարկադիր կատարումն ապահովող ծառայության կողմից՝ դատական ակտերի հիման վրա տրված կատարողական թերթին համապատասխան (տե՛ս Դեզդեմոնա, Էդիկ, Գոհար, Ստեփան, Նունե, Հմայակ և Ալիսա Մանուկյանները, Անահիտ Հարությունյանն ընդդեմ ՀՀ արդարադատության նախարարության դատական ակտերի հարկադիր կատարումն ապահովող ծառայության թիվ ԿԴ3/0174/02/14 քաղաքացիական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 02.12.2016 թվականի որոշումը):

4.25. Վերոգրյալից հետևում է, որ հանրային իշխանական լիազորություններով օժտված սուբյեկտի` իրավահարաբերության կողմ լինելը դեռևս չի նշանակում, որ իրավահարաբերությունը հանրային բնույթի է, քանի որ հանրային բնույթը` որպես իրավահարաբերության բնութագրիչ, ծավալային առումով ներառում է իրավահարաբերության թե՛ սուբյեկտային կազմը, թե՛ օբյեկտը, թե՛ բովանդակությունը և ի հայտ է գալիս միայն վերոնշյալ երեք տարրերի համակցությամբ: Վարչական մարմինը որոշակի իրավահարաբերության մեջ կարող է ներկայանալ ոչ միայն որպես հանրային իշխանական լիազորություններ կրող մարմին, այլ նաև որպես տվյալ իրավահարաբերության մյուս մասնակիցներին հավասար սուբյեկտ (մասնավոր ինքնավարություն): Ի տարբերություն հարկադիր էլեկտրոնային աճուրդն անվավեր ճանաչելու հայցապահանջի, ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 463-465-րդ հոդվածների հիմքով անցկացվող սակարկություններում որպես սակարկությունների կազմակերպիչ կարող է հանդես գալ գույքի սեփականատերը, իրավունքների տիրապետողը, աշխատանքներ կամ ծառայություններ առաջարկողը, ինչպես նաև այն անձը, ով գործում է սեփականատիրոջ կամ իրավատիրոջ հետ կնքված գրավոր պայմանագրի հիման վրա և հանդես է գալիս նրանց կամ իր անունից:

4.26. Վճռաբեկ դատարանը, անդրադառնալով լոտի վերաբերյալ աճուրդի անվավերության հետևանքներին, արձանագրել է, որ աճուրդը կարող է անվավեր ճանաչվել միայն դատական կարգով, ինչը հանգեցնում է դրանում հաղթած անձի հետ կնքված պայմանագրի անվավերության: Վճռաբեկ դատարանը գտել է, որ լոտի վերաբերյալ աճուրդը դատական կարգով անվավեր ճանաչվելու արդյունքում դրանում հաղթած անձի հետ կնքված պայմանագրի անվավերության դեպքում կիրառելի են գործարքի անվավերության վերաբերյալ ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքում ամրագրված ընդհանուր կանոնները, որոնց համաձայն՝ անվավեր ճանաչված գործարքի կողմերից յուրաքանչյուրը պարտավոր է մյուս կողմին վերադարձնել գործարքով իր ամբողջ ստացածը (տե՛ս Վահագն Կապլանյանն ընդդեմ ՀՀ արդարադատության նախարարության դատական ակտերի հարկադիր կատարումն ապահովող ծառայության, ՀՀ ֆինանսների նախարարության, երրորդ անձինք Օլյա Կոզաևայի, Տիգրան Մատինյանի թիվ ԼԴ/0435/02/13 քաղաքացիական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 28.12.2015 թվականի որոշումը):

Վճռաբեկ դատարանի իրավական դիրքորոշման կիրառումը սույն գործի փաստերի նկատմամբ.

4.27. Գործի փաստերից (տե՛ս վերը 3․1-3․6 կետերը) հետևում է, որ ՀՀ Կոտայքի մարզպետարանը, քաղաքացիաիրավական հարաբերություններում օգտվելով իր մասնավոր ինքնավարության սկզբունքից, կազմակերպել և անցկացրել է մարզի համայնքների վարչական սահմաններից դուրս մարզի վարչական սահմաններում գտնվող պետական սեփականություն համարվող հատուկ պահպանվող տարածքների հողերից 48.57 հա հանգստի կազմակերպման նպատակով հողերի օտարման աճուրդ: Այսինքն՝ ՀՀ Կոտայքի մարզպետը, իրացնելով օրենքով իրեն վերապահված սեփականատիրական լիազորությունները, մտել է մասնավոր ինքնավարության վրա հիմնված քաղաքացիաիրավական հարաբերությունների մեջ:

4.28. Իր հերթին պատասխանողը, իրացնելով քաղաքացիաիրավական հարաբերություններում իր մասնավոր ինքնավարության սկզբունքը, իր ազատ կամքով և իր կամահայտնությամբ որոշել է մտնել քաղաքացիաիրավական հարաբերությունների մեջ և մասնակցել համապատասխան քաղաքացիաիրավական գործընթացներին (տե՛ս վերը 3․5 կետը):

4.29. Վերոգրյալի հիման վրա Վճռաբեկ դատարանը փաստում է, որ սույն գործով ներկայացված պահանջը վերաբերում է «Հրապարակային սակարկությունների մասին» ՀՀ օրենքով նախատեսված կանոնների խախտմամբ անցկացված աճուրդն անվավեր ճանաչելուն, և տվյալ իրավահարաբերությունն ունի մասնավոր՝ քաղաքացիաիրավական բնույթ, քանի որ կարգավորվում է մասնավոր իրավունքի նորմերով, հիմնված է մասնավոր ինքնավարության սկզբունքի վրա և կողմերից ոչ մեկը մյուսի հանդեպ հանդես չի եկել հարկադրական (վերադաս-ստորադաս) լիազորություններով։

 4.30. Վերոնշյալ իրավանորմերի վերլուծության և սույն գործի փաստական հանգամանքների համադրման արդյունքում Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ Կոտայքի մարզի տարածքում գտնվող պետական սեփականություն հանդիսացող հողերի օտարման նպատակով կազմակերպված սակարկությունների արդյունքում կողմերի միջև ծագել են քաղաքացիական իրավահարաբերություններ, հետևաբար «Հրապարակային սակարկությունների մասին» ՀՀ օրենքով նախատեսված կանոնների խախտմամբ անցկացված աճուրդն անվավեր ճանաչելու պահանջի մասին վեճը Դատարանում քննության ժամանակ գործող խմբագրությամբ ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 18-րդ հոդվածի ուժով ընդդատյա է եղել առաջին ատյանի դատարանին, ուստի այդ մասին Վերաքննիչ դատարանի եզրահանգումները հիմնավորված են և բխում են վերը նշված նորմատիվ իրավական ակտերի վերլուծության արդյունքում տրված մեկնաբանություններից:

4.31. Բողոքաբերի վկայակոչած մյուս հանգամանքն այն է, որ անհասկանալի է մնացել, թե արդյոք ՀՔԾ քննիչի 03.10.2019 թվականի որոշումը, թերթի երկու հայտարարությունները, քրեական գործի շրջանակում վկաների ցուցմունքներն առնչվում են իր կողմից գնված հողամասին, թե՝ ոչ (տե՛ս վերը 2.6. կետը)։ Վերաքննիչ բողոքում բողոքաբերը պատճառաբանել է, թե «այն դեպքում, երբ սկզբնական պատճենում օտարվող հողամասը նշվել է 0,9 հա, մյուս պատճենում նշվել է 1,1 հա, իսկ գնվել է 0,55 հա, հատուկ գիտելիքներ չունեցող Դատարանն ինքնուրույն, սեփական հողաշինարարական և գեոդեզիական գիտելիքների կիրառմամբ պարզել է, որ Գևորգյանի կողմից գնված 0,55 հա հողամասը նույն հողամասն է, որը մի պատճենում նշված է 0,9 հա, մյուսում՝ 1,1 հա, և գտել, որ թերթի նշված հայտարարությունները 0,9 հա ու 1,1 հա հողամասերի մասին կազմվել են օրենքի խախտմամբ և այդ հիմքով կարելի է Գևորգյանից վերցնել 0,55 հա հող: Անհասկանալի է, թե Դատարանն այդ 3 հողերն ինչպես է նույնականացրել, թեև քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 192-րդ հոդվածի 4-րդ մասի 4-րդ կետի համաձայն չպետք է անհասկանալի մնար»։ Անդրադառնալով վերաքննիչ բողոքի վերը նշված հիմքին և դրա հիմնավորումներին, Վերաքննիչ դատարանն իր հերթին արձանագրել է, որ «Պատասխանողին վաճառված գույքի և վիճարկվող լոտի նույնությունը հաստատվում է գործով առկա հետևյալ ապացույցների բավարար համակցությամբ»։

ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 379-րդ հոդվածի 5-րդ մասի համաձայն՝ Վերաքննիչ դատարանն անդրադառնում է վերաքննիչ բողոքի հիմքին և դրա հիմնավորումներին, եթե բողոք բերած անձը տվյալ հարցի վերաբերյալ իր դիրքորոշումը հայտնել է առաջին ատյանի դատարանում գործի քննության ժամանակ: Բացառություն է այն դեպքը, երբ բողոք բերող անձը զրկված է եղել այդ հարցի վերաբերյալ առաջին ատյանի դատարանում գործի քննության ժամանակ իր դիրքորոշումը հայտնելու հնարավորությունից:

Վճռաբեկ դատարանը նախկինում կայացրած որոշմամբ արձանագրել է, որ այն դեպքում, երբ վերաքննիչ բողոքի հիմքերի և հիմնավորումների սահմաններում առաջին ատյանի դատական ակտը վերանայելիս հայտնաբերվում է, որ կողմը վերաքննիչ բողոքում նշված փաստարկի վերաբերյալ առաջին ատյանի դատարանում որևէ դիրքորոշում չի հայտնել և չի փաստարկել դրա չհայտնելու անհնարինությունը, ապա վերաքննիչ դատարանն իրավասու չէ քննության առնելու նշված փաստարկի վերաբերյալ վերաքննիչ բողոքի հիմքը և հիմնավորումը։ Նման սահմանափակումը պայմանավորված է ոչ լրիվ վերաքննության ինստիտուտի առաձնահատկություններով: Մասնավորապես` ոչ լրիվ վերաքննության պարագայում վերաքննիչ դատարանը վերանայում է առաջին ատյանի դատական ակտը, այլ ոչ թե` գործն ընդհանրապես: Ըստ այդմ էլ, եթե ստորադաս դատարանը որևէ պահանջով վերջնական եզրահանգում չի կատարել, կամ կողմը վերաքննիչ բողոքում նշված փաստարկի վերաբերյալ որևէ դիրքորոշում չի հայտնել առաջին ատյանի դատարանում, ապա վերաքննության օբյեկտը բացակայում է (ի թիվս այլնի տե՛ս «Էքսպրես Կրեդիտ ունիվերսալ վարկային կազմակրպություն» ՓԲԸ-ն ընդդեմ Արայիկ Մելքումյանի և մյուսների թիվ ԵԿԴ/2680/02/15 քաղաքացիական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 07․04․2017 թվականի որոշումը):

Հիմք ընդունելով վերոգրյալը՝ Վճռաբեկ դատարանը փաստում է, որ Բողոքաբերը վերը նշված հարցի վերաբերյալ Դատարանում գործի քննության ժամանակ դիրքորոշում չի հայտնել և վերաքննիչ բողոքում չի փաստարկել դրա չհայտնելու անհնարինությունը, այսինքն՝ բացակայել են վերաքննիչ բողոքն այդ հիմքով քննելու համար ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 379-րդ հոդվածի 5-րդ կետով նախատեսված միաժամանակյա անհրաժեշտ երկու պայմանները, որպիսի պայմաններում Վերաքննիչ դատարանն իրավասու չէր անդրադառնալու վերաքննիչ բողոքի նշված հիմքին ու դրա հիմնավորումներին։

4․32․ Ինչ վերաբերում է թիվ 69100119 քրեական գործի նյութերի թույլատրելիությանը (03.10.2019 թվականի որոշում, վկաներ Լևոն Ռաֆիկի Պետրոսյանի, Մանվել Սերյոժայի Պետրոսյանի, Ռուդիկ Հակոբի Հովսեփյանի ցուցմունքներ, որոնց համաձայն՝ Կոտայքի մարզպետարանի կողմից անցկացված աճուրդները փաստացի չեն կայացել, կոնկրետ հողատարածքներ ձեռք բերելու ցանկություն ունեցող անձանց տրամադրվել է անհրաժեշտ փաստաթուղթ, որն էլ հնարավորություն է տվել նրանց անվամբ գրանցել այս կամ այն հողատարածքը, և այլն), ապա Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ իր որոշումներում արտահայտել է այն իրավական դիրքորոշումը, որ թեև քրեական գործերով հետաքննության և նախաքննության մարմինների կողմից ընդունված որոշումներով, այդ ընթացքում անձանց տված բացատրություններով հաստատված հանգամանքները չունեն նախապես հաստատված ապացույցի ուժ, այդուհանդերձ դրանք դիտվում են որպես ինքնուրույն գրավոր ապացույցներ, որոնք կարող են պարունակել տեղեկություններ և գործում առկա այլ ապացույցների հետ համադրության արդյունքում հնարավորություն տալ դատարանին պարզելու գործին մասնակցող անձանց պահանջները և առարկությունները հիմնավորող, ինչպես նաև վեճի լուծման համար նշանակություն ունեցող այլ հանգամանքների առկայությունը կամ բացակայությունը (տե´ս Վարթկես Հագոփյանն ընդդեմ Անահիտ Հակոբջանյանի և մյուսների թիվ ԱՐԱԴ/0093/02/09 քաղաքացիական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 22.04.2010 թվականի որոշումը):

4․33․ Վերահաստատելով նշված դիրքորոշումը` Վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է, որ հետաքննության և նախաքննության ընթացքում տրված բացատրությունները և ցուցմունքները, քաղաքացիական դատավարությունում որպես ինքնուրույն գրավոր ապացույցներ, թույլատրելի են (տե´ս Արմեն Կուրղինյանն ընդդեմ Սեդա Խուրշուդյանի թիվ ԵՇԴ/1342/02/11 քաղաքացիական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 18.07.2014 թվականի որոշումը)։

4.34. Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ բողոք բերած անձը որպես բողոքը վարույթ ընդունելու հիմք մատնանշել է նաև օրենքի և այլ նորմատիվ իրավական ակտերի միատեսակ կիրառության համար Վճռաբեկ դատարանի որոշման էական նշանակություն ունենալու հանգամանքը` պատճառաբանելով, որ «Դատախազության մասին» ՀՀ օրենքի 29-րդ հոդվածի 2-րդ մասի, ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 465-րդ հոդվածի և «Հրապարակային սակարկությունների մասին» ՀՀ օրենքի 16-րդ հոդվածի կիրառման կապակցությամբ առկա է իրավունքի զարգացման խնդիր (տե՛ս վերը 2.4. և 2.5. կետերը):

 Մինչդեռ Վճռաբեկ դատարանը հիմնավորված չի համարում «Դատախազության մասին» ՀՀ օրենքի 29-րդ հոդվածի 2-րդ մասի, ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 465-րդ հոդվածի և «Հրապարակային սակարկությունների մասին» ՀՀ օրենքի 16-րդ հոդվածի կիրառման կապակցությամբ իրավունքի զարգացման խնդրի առկայության վերաբերյալ բողոք բերած անձի փաստարկը, քանի որ սույն գործի շրջանակներում նշված նորմերը զարգացնելու անհրաժեշտությունը Վճռաբեկ դատարանի գնահատմամբ բացակայում է։

 Միաժամանակ Վճռաբեկ դատարանը, նկատի ունենալով, որ Վերաքննիչ դատարանը 06.10.2022 թվականի որոշմամբ թեև եկել է ճիշտ եզրահանգման, սակայն սխալ է հիմնավորել դատական ակտն այն մասով, որ մարզպետարանը ՀՀ օրենսդրությամբ լիազորված չի եղել պետական շահերի պաշտպանության նպատակով դատարանում հանդես գալ որպես հայցվոր, ղեկավարվելով ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 405-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետի դրույթով, հարկ է համարում նշել հետևյալը․

 Վճռաբեկ դատարանը նախկինում կայացրած որոշմամբ արձանագրել է, որ հայցային վարույթը քաղաքացիական դատավարության հիմնական տեսակն է, քաղաքացիական, ընտանեկան, աշխատանքային, հողային, իսկ օրենքով նախատեսված դեպքերում նաև այլ իրավահարաբերություններից ծագող սուբյեկտիվ իրավունքներին, ազատություններին կամ օրինական շահերին վերաբերող վեճերի քննությանն ու լուծմանն ուղղված դատավարական կարգը: Իրավունքի պաշտպանության հայցային վարույթում առկա են`

 1) կողմի` խախտված կամ վիճարկվող իրավունքից ծագող և օրենքով սահմանված որոշակի կարգով քննության ենթակա նյութաիրավական պահանջ, այսինքն` հայց,

 2) սուբյեկտիվ իրավունքի մասին վեճ,

 3) հակադիր շահերով օժտված երկու կողմեր, որոնք օժտված են նաև իրենց իրավունքները և օրինական շահերը դատարանում պաշտպանելու որոշակի լիազորություններով (տե՛ս Վահե Հովսեփյանի դիմումն ընդդեմ երրորդ անձ ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության սոցիալական ապահովության ծառայության թիվ ԵԴ/23657/02/20 քաղաքացիական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 21․10․2022 թվականի որոշումը):

 Վերոգրյալի հիման վրա Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ սույն գործով, երբ աճուրդի կազմակերպման և իրականացման ընթացքում խախտումը թույլ է տրվել հենց մարզպետարանի կողմից, պետական շահերի պաշտպանության հայց հարուցելու միակ իրավասու սուբյեկտը դատախազն է, նկատի ունենալով, որ մարզպետարանը չի կարող միաժամանակ հանդես գալ հայցվորի և պատասխանողի կարգավիճակում և դատարանից հայցել պետական շահերի խախտման վերականգնում, քանի որ բացառված է մարզպետարանի կողմից նյութաիրավական պահանջի ներկայացումը հենց իր դեմ, որպիսի պայմաններում իրավաչափ է Վերաքննիչ դատարանի հետևությունն այն մասին, որ առկա չի եղել այլ պետական մարմին, որը կարող էր սույն գործով հայց ներկայացնել դատարան։

4.35. Բողոք բերած անձը վճռաբեկ բողոքում բողոքը վարույթ ընդունելու հիմք մատնանշել է նաև մարդու իրավունքների և ազատությունների հիմնարար խախտման առերևույթ առկայությունը (տե՛ս վերը 2.7. կետը): Մասնավորապես նշել է, որ ինքն առնչություն չունի աճուրդի անցկացման ընթացակարգային խախտումների հետ, բարեխղճորեն ձեռք է բերել գույք և վճարել դրա դիմաց, հետևաբար հանդիսանում է բարեխիղճ ձեռքբերող (տե՛ս վերը 2.8. կետը):

4.36. Վճռաբեկ դատարանը, անդրադառնալով Բողոքաբերի վկայակոչած բարեխիղճ ձեռքբերող հանդիսանալու հանգամանքին, հարկ է համարում նշել, որ նախկինում կայացրած իր մի շարք որոշումներում արձանագրել է, որ ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 275-րդ հոդվածի իմաստով անձը համարվում է բարեխիղճ ձեռքբերող, եթե գույքը ձեռք է բերվել հատուցմամբ, գույքը ձեռք է բերվել այն օտարելու իրավունք չունեցող անձից, գույքը ձեռք բերողը չի իմացել կամ չէր կարող իմանալ դրա մասին, սեփականատերը կամ գույքը տիրապետողը կորցրել են գույքը, կամ այն նրանցից հափշտակվել է, կամ դուրս է եկել նրանց տիրապետումից այլ ճանապարհով՝ անկախ նրանց կամքից (տե՛ս Հրանտ Զոհրաբյանի, Արմեն Սիմոնյանի, Անահիտ Բաբայանի, Սերգո Մելիքյանի, Գեորգի Կիրակոսյանի իրավահաջորդներ Նինել Կիրակոսյանի, Յուրի Կիրակոսյանի, Ժաննա Կիրակոսյանի, Արթուր Ավետիսյանի, Սամվել Սարգսյանի ընդդեմ Բանկի, «Դվին Կոնցեռն» ՓԲԸ-ի և մյուսների թիվ ԵԿԴ/1397/02/11 քաղաքացիական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 08.10.2020 թվականի որոշումը):

4.37. Վճռաբեկ դատարանը հարկ է համարում հավելել, որ բարեխիղճ ձեռքբերողի հարցը քննարկելիս դատարանը պետք է հաշվի առնի կողմերի վարքագծի իրավաչափությունը։ Այս առումով, ՄԻԵԴ-ը գտել է, որ իրավասու պետական մարմինները պետք է հնարավորություն ունենան ուղղել անցյալում կատարված սխալները, թեկուզև դրանք կատարված լինեն սեփական անփութության հետևանքով։ Բարեխիղճ ձեռքբերողի առումով պետք է հաշվի առնել, թե ձեռքբերողն անշարժ գույք ձեռքբերելիս որքանով է զգուշավորություն և զգոնություն դրսևորել, երբ առկա են ակնհայտ նշաններ ձեռքբերման գործընթացի անօրինական լինելու վերաբերյալ (տե´ս Vukušić v. Croatia, թիվ 69735/11 գանգատով ՄԻԵԴ-ի 31․05․2016 թվականի վճիռը, կետ 64)։

4.38. Տվյալ դեպքում Դատարանը հաստատված է համարել, որ խնդրո առարկա աճուրդը չի անցկացվել «Հրապարակային սակարկությունների մասին» ՀՀ օրենքի 14-րդ հոդվածի 1-6-րդ կետերով սահմանված կանոնների պահպանմամբ, ինչն էլ հիմք է հանդիսացել արձանագրելու, որ խախտվել է «Հրապարակային սակարկությունների մասին» ՀՀ օրենքի 14-րդ հոդվածով սահմանված աճուրդի ընթացքը։ Գործի նյութերից հետևում է, որ պատասխանող Զարիկ Գևորգյանը չի մասնակցել աճուրդին, այսինքն՝ վերջինս տեղյակ է եղել, որ գույքը ձեռք է բերում առանց բովանդակային առումով աճուրդին մասնակցելու հիմքով, իսկ հայցվորը ներկայացրել է աճուրդն անվավեր ճանաչելու և անվավերության հետևանքների կիրառելու պահանջներ՝ նկատի ունենալով, որ աճուրդային գործընթաց տեղի չի ունեցել, որպիսի պայմաններում Զարիկ Գևորգյանը չի կարող ողջամտորեն հավակնել բարեխիղճ ձեռքբերողի կարգավիճակին։

4.39. ՀՀ սահմանադրական դատարանը 01․02․2022 թվականի ՍԴՈ-1628 որոշմամբ արձանագրել է, որ դատական ակտի պատճառաբանվածությունը ՄԻԵԴ-ը դիտարկել է որպես արդարադատության պատշաճ իրականացման սկզբունքի պահանջ։ Այս պարտականությունը ներառում է առնվազն հստակ անդրադարձ այն հանգամանքներին և փաստարկներին, որոնք կարող են որոշիչ լինել տվյալ գործի համար (տե՛ս Ռուիզ Տորիխան ընդդեմ Իսպանիայի գործով, 1994 թվականի դեկտեմբերի 9, «29-30», Շարք A թիվ 303-A), Հիգգինսը և այլք ընդդեմ Ֆրանսիայի գործով, 1998 թվականի փետրվարի 19, «42-43», Վճիռների և որոշումների հաղորդումներ 1998-I)։ Ավելին, այն գործերը, որոնք կարող են առնչվել Կոնվենցիայով նախատեսված իրավունքներին, ՄԻԵԴ-ի մի շարք վճիռներով մանրամասն ուսումնասիրության է ենթարկվել նաև այն հարցը, թե որքանով են դատական ակտերում բերված պատճառաբանությունները եղել բովանդակալից, այլ ոչ՝ ձևական բնույթի (տե՛ս mutatis mutandis, Պարադիսոն և Կամպանելլին ընդդեմ Իտալիայի գործով [ՄՊ], թիվ 25358/12, «210», 2017 թվականի հունվարի 24)՝ դատական ակտի պատճառաբանվածության սկզբունքի պահպանված լինելու նկատմամբ իրականացնելով բովանդակային վերահսկողություն։

ՄԻԵԴ-ի վերը նշված մոտեցումները դատական ակտերի պատճառաբանվածության պահանջի ընդհանուր կանոններն են, որոնք բարձր (մասնավորապես՝ վճռաբեկ) դատարաններին վերաբերելի մասով մասնավորեցվել են ըստ այնմ, որ Կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 1-ին մասը դատական ակտերը վերանայող դատարաններին չի պարտավորեցնում որոշումների պատճառաբանություններում արձագանքել կողմերի ներկայացրած բոլոր փաստարկներին, և, օրինակ, այնպիսի իրավիճակներում, երբ որոշումը վերանայող դատարանները համաձայնում են բողոքարկվող որոշումը կայացրած դատարանների որոշմանը, ապա համապատասխան բողոքները մերժելու մասին որոշումներում ընդունելի են ստորադաս դատարանների իրավական դիրքորոշումների հաստատումները, որպես դատարանի պատճառաբանություն (տե՛ս Գարսիա Ռուիզն ընդդեմ Իսպանիայի գործով վերը նշված վճիռը, «26» Հելլն ընդդեմ Ֆինլանդիայի գործով, 1997 թվականի դեկտեմբերի 19, «59-60», Վճիռների և որոշումների հաղորդումներ 1997-VIII)։

4.40. Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի և Սահմանադրական դատարանի վերոգրյալ իրավական դիրքորոշումների լույսի ներքո, հիմք ընդունելով Վերաքննիչ դատարանի պատճառաբանություններն ու եզրահանգումները՝ Վճռաբեկ դատարանը հարկ չի համարում անդրադառնալ Բողոքաբերի բոլոր այն փաստարկներին, որոնք չեն շոշափվել սույն որոշման պատճառաբանական մասում։

4.41. Ամփոփելով վերոգրյալ իրավական և փաստական վերլուծությունները՝ Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ վճռաբեկ բողոքի հիմքերի առկայությունը բավարար չէ Վերաքննիչ դատարանի դատական ակտը բեկանելու համար, քանի որ Վերաքննիչ դատարանը կայացրել է գործն ըստ էության ճիշտ լուծող եզրափակիչ դատական ակտ։ Հետևաբար` սույն գործով անհրաժեշտ է կիրառել ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 405-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետով սահմանված վճռաբեկ բողոքը մերժելու և ստորադաս դատարանի դատական ակտն օրինական ուժի մեջ թողնելու լիազորությունը: 

5. Վճռաբեկ դատարանի պատճառաբանությունները և եզրահանգումները դատական ծախսերի բաշխման վերաբերյալ․

5.1. ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 101-րդ հոդվածի համաձայն՝ դատական ծախսերը կազմված են պետական տուրքից և գործի քննության հետ կապված այլ ծախսերից:

ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 109-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ դատական ծախսերը գործին մասնակցող անձանց միջև բաշխվում են բավարարված հայցապահանջների չափին համամասնորեն:

ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 112-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ Վերաքննիչ կամ Վճռաբեկ դատարան բողոք բերելու և բողոքի քննության հետ կապված դատական ծախսերը գործին մասնակցող անձանց միջև բաշխվում են ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 10-րդ գլխի կանոններին համապատասխան:

5.2. Վճռաբեկ դատարանի գնահատմամբ Բողոքաբերի կողմից վճռաբեկ բողոքի համար պետական տուրքը վճարված լինելու պայմաններում պետական տուրքի հարցը պետք է համարել լուծված` նկատի ունենալով, որ վերջինիս վճռաբեկ բողոքը ենթակա է մերժման:

Ելնելով վերոգրյալից և ղեկավարվելով ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 405-րդ, 406-րդ և 408-րդ հոդվածներով` Վճռաբեկ դատարանը

1. Վճռաբեկ բողոքը մերժել: ՀՀ վերաքննիչ քաղաքացիական դատարանի 06․10․2022 թվականի որոշումը թողնել օրինական ուժի մեջ՝ սույն որոշման հիմնավորումներով։

2. Դատական ծախսերի հարցը համարել լուծված:

3. Որոշումն օրինական ուժի մեջ է մտնում կայացման պահից, վերջնական է և ենթակա չէ բողոքարկման:

Պաշտոնական հրապարակման օրը՝ 17 հունիսի 2026 թվական: