ՀՀ ԷԿՈՆՈՄԻԿԱՅԻ ՆԱԽԱՐԱՐԻ ԵՎ ՀՀ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ԵՎ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐԻ ՆԱԽԱՐԱՐԻ ՀԱՄԱՏԵՂ ՀՐԱՄԱՆԸ ՀԱՇՄԱՆԴԱՄՈՒԹՅՈՒՆ ՈՒՆԵՑՈՂ ԱՆՁԱՆՑ ՀԱՄԱՐ ԶԲՈՍԱՇՐՋԱՅԻՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՄԱՏՉԵԼԻ ԴԱՐՁՆԵԼՈՒ ՆՊԱՏԱԿՈՎ ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՈՒՂԵՑՈՒՅՑԸ ՀԱՍՏԱՏԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ   ԷԿՈՆՈՄԻԿԱՅԻ ՆԱԽԱՐԱՐ   30 դեկտեմբեր 2025 թ. N 4097-Ն

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ   ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ ԵՎ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐԻ ՆԱԽԱՐԱՐ 03 փետրվար 2026 թ. N 19-Ն

Հ Ա Մ Ա Տ Ե Ղ  Հ Ր Ա Մ Ա Ն

ՀԱՇՄԱՆԴԱՄՈՒԹՅՈՒՆ ՈՒՆԵՑՈՂ ԱՆՁԱՆՑ ՀԱՄԱՐ ԶԲՈՍԱՇՐՋԱՅԻՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՄԱՏՉԵԼԻ ԴԱՐՁՆԵԼՈՒ ՆՊԱՏԱԿՈՎ ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՈՒՂԵՑՈՒՅՑԸ ՀԱՍՏԱՏԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ

Ղեկավարվելով «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին» օրենքի 10-րդ հոդվածի 3-րդ մասով՝

հրամայում ենք․

1․ Հաստատել հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար զբոսաշրջային ծառայությունները մատչելի դարձնելու նպատակով մեթոդական ուղեցույցը՝ համաձայն հավելվածի։

2. Սույն հրամանն ուժի մեջ է մտնում պաշտոնական հրապարակման օրվան հաջորդող օրվանից:

Հայաստանի Հանրապետության էկոնոմիկայի նախարար     Գ․ Պապոյան   30.12.2025 թ.

Հայաստանի Հանրապետության ԱՇԽԱՏԱՆՔԻ և ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐԻ ՆԱԽԱՐԱՐ Ա. Թորոսյան 03.02.2026 թ.

Հավելված ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարի 2025 թվականի դեկտեմբերի 30-ի N 4097-Ն և ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարի 2026 թվականի փետրվար 03-ի N 19-Ն համատեղ հրամանի

ՄԵԹՈԴԱԿԱՆ ՈՒՂԵՑՈՒՅՑ

ՀԱՇՄԱՆԴԱՄՈՒԹՅՈՒՆ ՈՒՆԵՑՈՂ ԱՆՁԱՆՑ ՀԱՄԱՐ ԶԲՈՍԱՇՐՋԱՅԻՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՄԱՏՉԵԼԻ ԴԱՐՁՆԵԼՈՒ ՆՊԱՏԱԿՈՎ

1․ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ

1. Սույն հավելվածով հաստատվում է հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար զբոսաշրջային ծառայությունները մատչելի դարձնելու նպատակով մեթոդական ուղեցույցը։

2. Սույն հավելվածում օգտագործվում են հետևյալ հասկացությունները՝

1) Զբոսաշրջային ծառայություն մատուցող անձ՝ «Զբոսաշրջության մասին» օրենքի 10-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-3-րդ և 6-7-րդ կետերով սահմանված անձինք կամ այդ անձանցից որևէ մեկը․

2) Հաշմանդամություն ունեցող անձ՝ «Հաշմանդամություն ունեցող անձանց իրավունքների մասին» օրենքի (այսուհետ՝ Օրենք) 3-րդ հոդվածի 1-ին մասի 2-րդ կետով սահմանված անձ․

3) Մատչելիություն (accessibility)՝ համաձայն Օրենքի 3-րդ հոդվածի 1-ին մասի 10-րդ կետի․

4) Մատչելի զբոսաշրջություն (accessible tourism)՝ զբոսաշրջություն, որը ենթադրում է պետական մարմինների, տեղական ինքնակառավարման մարմինների, զբոսաշրջային ծառայություններ մատուցող անձանց, հասարակական կազմակերպությունների, զբոսաշրջության բնագավառի փորձագետների հետ համատեղ Համընդհանուր դիզայնի կիրառում, որը թույլ է տալիս հաշմանդամություն ունեցող անձանց, ներառյալ՝ տեղաշարժման, տեսողության, լսողության և հոգեկան և մտավոր խնդիրները, գործել ինքնուրույն և հավասար հիմունքներով՝ մատչելի ապրանքների, ծառայությունների և շրջակա միջավայրի ապահովման միջոցով․

5) Համընդհանուր դիզայն (Universal Design)՝ համաձայն Օրենքի 3-րդ հոդվածի 1-ին մասի 6-րդ կետի․

6) Աջակցող շուն (assistance dog)՝ մասնագետների կողմից հատուկ վարժեցված շուն՝ հաշմանդամություն ունեցող անձի ֆունկցիոնալ խնդիրները մեղմելուն ուղղված առաջադրանքներ կատարելու համար․

7) Խելամիտ հարմարեցումներ (reasonable accommodation)՝ համաձայն Օրենքի 3-րդ հոդվածի 1-ին մասի 11-րդ կետի․

8) Սպառող՝ Սույն հավելվածով սահմանված զբոսաշրջային ծառայություն մատուցող անձի ծառայություններից օգտվող անձ․

9) Աջակցության ծառայություններ՝ պրոթեզների կամ օժանդակ սարքերի վերանորոգման, վարձակալության և փոխարինման վայրեր, աջակցող շների կլինիկաներ և մասնագիտացված բժշկական հաստատություններ, դեղատներ և անձնական խնամքի հնարավորություններ։

3. Սույն Հավելվածը մշակվել է զբոսաշրջային ծառայություն մատուցող անձանց, զբոսաշրջային ծառայություն մատուցող անձանց միավորումների և շահագրգիռ այլ կողմերի համար՝ նպատակ ունենալով աջակցել հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար զբոսաշրջային ծառայությունների մատչելիության ապահովմանը։ Ուղեցույցում ներառված են հիմնական սկզբունքները, մոտեցումները և գործնական խորհուրդները, որոնք կարող են նպաստել բոլորի համար մատչելի, հասանելի, ներառական և հավասար հնարավորություններով զբոսաշրջային միջավայրի ձևավորմանը։

4. Սույն Հավելվածը սահմանում է չափանիշներ «բոլորի համար մատչելի զբոսաշրջության» սկզբունքով՝ հանդիսանալով ուղենիշային փաստաթուղթ և նպատակ ունենալով զբոսաշրջությունը հավասարապես հասանելի դարձնել տարբեր տարիքի և կարողություններով հնարավորինս լայն շրջանակի մարդկանց համար։

2․ ՊԱՀԱՆՋՆԵՐ ՄԱՏՉԵԼԻ ԶԲՈՍԱՇՐՋԱՅԻՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ

5. Զբոսաշրջային ծառայությունները մշակվում են՝ հաշվի առնելով հետևյալ գործոնները՝

1) ապահովում են մատչելիություն հաշմանդամություն ունեցող զբոսաշրջիկների համար․

2) տրամադրվում են հավասար հիմունքներով կամ, անհրաժեշտության դեպքում, խելամիտ հարմարեցումների միջոցով․

3) ապահովում են սպառողների անվտանգությունը։

6. Մատչելի զբոսաշրջային ծառայությունները պետք է համապատասխանեն հետևյալ պահանջներին՝

1) լինեն ճկուն և տան ընտրության հնարավորություն․

2) բավարարեն բոլոր սպառողներին (օրինակ՝ մատչելի մենյուներ, հաստատություններում առկա մատչելի տարածքներ, լսողական սարքեր)․

3) հասանելի լինեն առանց լրացուցիչ վճարների, խելամիտ պահանջներով։

7. Մատչելի զբոսաշրջային ծառայությունները պետք է համապատասխանեն դրանց նկատմամբ կիրառելի ազգային ստանդարտներին։

3․ ՄԱՏՉԵԼԻ ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ ՉԱՓԱՆԻՇՆԵՐ ԶԲՈՍԱՇՐՋԱՅԻՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՏՈՒՑՈՂ ԱՆՁԱՆՑ ՀԱՄԱՐ

8. Զբոսաշրջային ծառայություններ մատուցող անձը պետք է որդեգրի ընդհանուր մոտեցում զբոսաշրջիկին մատուցվող ծառայությունների՝ համընդհանուր դիզայնին համապատասխանելու և գործընթացների՝ բոլորի համար ներառական և մատչելի լինելու վերաբերյալ: Սա կարող է հանգեցնել մատակարարման շղթայի բացերի վերլուծությանը (ամենաթույլ օղակի հայտնաբերմանը), որի շնորհիվ կբացահայտվեն հաշմանդամություն ունեցող անձանց կարիքները, քանի որ զբոսաշրջային շղթան պետք է բավարարի բոլորի կարիքները՝ սկսած ամենաթույլ օղակից։

9. Սպառողների սպասարկման բոլոր կետերը պետք է լինեն մատչելի՝ սկսած մեկնարկային փուլից, որը ներառում է տեղեկատվության ստացումը և ամրագրումը, ուղևորության նախապատրաստումը և իրականացումը, տեղում առաջարկվող ծառայությունների մշակումն ու կազմակերպումը և սպառողների հետ հարաբերությունների ընդհանուր կառավարումը:

10. Մատչելի ծառայությունների մշակման գործընթացում առաջնահերթություն է համարվում սպառողների՝ զբոսաշրջային ծառայություն մատուցող անձի գրասենյակ կամ օբյեկտ մուտք գործելու պահանջները պատշաճ կերպով բավարարելը, ծառայությունների շղթայի բոլոր օղակների համագործակցությունը՝ հաճախորդների համար չընդհատվող և մատչելի ծառայությունների շղթա մատուցելու նպատակով։

11. Զբոսաշրջային արդյունքն ու ծառայությունները պետք է մշակվեն համընդհանուր դիզայնի սկզբունքներին համապատասխան:

12. Համընդհանուր դիզայնի սկզբունքներն են՝

1) Հավասար կիրառելիություն (Equitable Use)՝ բոլոր սպառողների համար ապահովել նույնական կամ համարժեք հնարավորություններ, խուսափել սպառողների մեկուսացումից, ապահովել գաղտնիության, անվտանգության և ապահովության պայմանները բոլոր սպառողների համար, ապահովել արտաքին ձևավորման ընկալման հասանելիություն բոլոր սպառողների համար․

2) Ճկուն կիրառելիություն (Flexibility in Use)՝ սպառողների համար ապահովել օգտագործման տարբեր եղանակների ընտրություն, աջ կամ ձախ ձեռքով աշխատելու հնարավորություն, ապահովել հարմարվողականություն սպառողի արագությանը․

3) Պարզ և ինտուիտիվ օգտագործում (Simple and Intuitive Use)՝ վերացնել ավելորդ բարդությունները, ծառայությունները համապատասխանեցնել սպառողների հնարավորություններին, ապահովել հարմարվողականություն տարբեր մտավոր հնարավորություններ և լեզվական կարողություններ ունեցող սպառողներին, տեղեկատվությունը դասավորել՝ ըստ առաջնահերթության և կարևորության․

4) Ընկալելի տեղեկատվություն (Perceptible Information)՝ տեղեկատվության ներկայացման համար ապահովել տարբեր հնարավորություններ՝ պատկերավոր, բանավոր և շոշափելի, ապահովել տեղեկատվության ընթեռնելիությունը, նշանները տարբերակել այնպես, որ հնարավոր լինի դրանք հեշտությամբ նկարագրել, ապահովել համատեղելիություն կամ կապ տարբեր սարքերի հետ․

5) Սխալների հանդուրժողականություն (Tolerance for Error)՝ ապահովել վտանգի, սխալների մասին նախազգուշացումը, անվտանգության նորմերի պահպանումը․

6) Նվազագույն ֆիզիկական ջանք (Low Physical Effort)՝ ապահովել նվազագույն ֆիզիկական ջանք գործադրելու հնարավորությունը, նվազեցնել կրկնվող գործողությունները․

7) Մոտեցման և օգտագործման համար չափեր ու տարածք (Size and Space for Approach and Use)՝ ապահովել տեսանելիությունը կամ հասանելիությունը բոլոր սպառողների համար՝ նստած, թե կանգնած, ապահովել բավարար տարածք՝ աջակցող սարքեր կամ անհատական աջակցություն օգտագործելու համար։

13. Եթե հաշմանդամություն ունեցող անձին ուղեկցում է Աջակցող շունը, ապա, անկախ ներքին կանոնակարգերով նախատեսված սահմանափակումներից, զբոսաշրջային ծառայություն մատուցող անձը ապահովում է հաշմանդամություն ունեցող անձի մուտքը և գտնվելը իր գրասենյակում կամ իր կողմից շահագործվող օբյեկտում կենդանու ուղեկցությամբ, եթե այլ բան սահմանված չէ Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ։

14. Զբոսաշրջային ծառայություն մատուցող անձի գրասենյակի կամ վերջինիս կողմից շահագործվող օբյկետի մուտքի մոտ, որտեղ մարդիկ հերթ են կանգնում, պետք է մուտքի արտոնություն տրվի հաշմանդամություն ունեցող անձանց։

15. Զբոսաշրջային ծառայություններ մատուցող անձը ապահովում է, որ մատչելիությունը լինի սպառողների սպասարկման իր ծրագրերի և, անհրաժեշտության դեպքում, ռազմավարական ծրագրերի կամ հանձնառությունների անբաժանելի մասը։

16. Զբոսաշրջային ծառայություն մատուցող անձը պետք է՝

1) ուսումնասիրի առաջարկվող ծառայությունների նկատմամբ կիրառվող իրավական պահանջները․

2) անհրաժեշտության դեպքում՝ համապատասխան պետական լիազոր մարմնից ստանա տեղեկատվություն, թե ինչպես են այդ պահանջները կիրառվում առաջարկվող ծառայությունների նկատմամբ կամ արդյոք այդ պահանջները պետք է հաշվի առնվեն իր ծառայություններն առաջարկելիս․

3) ապահովի, որ սպառողի հետ շփման առաջին գծում աշխատողն անցնի հաշմանդամության իրազեկման թեմայով վերապատրաստում, որպեսզի կարողանա համապատասխան տեղեկատվություն և օգնություն տրամադրել հաշմանդամություն ունեցող անձանց․

4) այցելության կամ ճանապարհորդության ընթացքում մատչելիության խոչընդոտների առկայության դեպքում՝ նշի այդ խոչընդոտների մասին տվյալները հանրությանը հասանելի տեղեկատվության մեջ․

5) մշտադիտարկի մատուցվող ծառայությունները՝ շարունակաբար բարելավելով դրանք՝ հիմնվելով սպառողների և իր աշխատակիցների արձագանքների վրա:

17. Զբոսաշրջային ծառայություններ մատուցող անձը մշակում է մատչելիության ծրագիր և այն ներառում իր աշխատանքային և սպառողների սպասարկման ծրագրերում, այդ թվում՝ իր կողմից շահագործվող վայրերի՝ գրասենյակների կամ օբյեկտների գործունեության համար։

18. Մշտադիտարկման համակարգը կարող է ընդգրկել հետևյալ միջոցառումները՝

1) տեղեկատվության հետևողական, կանոնավոր հավաքագրում և գնահատում․

2) հավաքված տեղեկատվության ճշգրտություն․

3) խնդրահարույց հարցերի վերանայում և խնդիրների լուծում․

4) բողոքների հետ աշխատելու ընթացակարգեր․

5) պարգևատրման համակարգ, անհրաժեշտության դեպքում։

19. Զբոսաշրջային ծառայություններ մատուցող անձը իր ծառայությունների մշտադիտարկում իրականացնելիս պետք է ներգրավի մատչելի միջավայրի կարիք ունեցող մարդկանց լայն շրջանակի, շահագրգիռ կողմերի և մատչելի միջավայրի հարցերով խորհրդատուների՝ բոլորի կարիքները հաշվի առնելու և մատչելիության տարբեր խոչընդոտները լավագույնս բացահայտելու համար։

20. Զբոսաշրջային ծառայություն մատուցող անձը հաշմանդամություն ունեցող սպառողներին ծառայություն մատուցելու համար պետք է ապահովի՝

1) իր գրասենյակի կամ օբյեկտի հիմնական մուտքին մոտ հատուկ մատչելի ավտոկայանատեղերի տեղակայում` շենք կամ հաստատություն հեշտ մուտք գործելու համար մատչելի ուղիներով.

2) հենաշարժական խնդիրներ ունեցող անձանց համար առնվազն 2 (երկու) մատչելի կայանատեղի(ներ)ի տրամադրում.

3) կայանատեղիի մուտքից մինչև նշանակված կայանատեղեր ուղղորդող ցուցանակ և նշանակված կայանատեղերում համապատասխան ցուցանակ.

4) դեպի գրասենյակներ կամ օբյեկտներ մուտքի հասանելիության, այդ թվում՝ թեքահարթակների առկայություն։

4․ՊԱՀԱՆՋՆԵՐ ՄԱՏՉԵԼԻ ԶԲՈՍԱՇՐՋԱՅԻՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՇՐՋԱՆԱԿՈՒՄ ՏՐԱՄԱԴՐՎՈՂ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

21. Զբոսաշրջային ծառայություն մատուցող անձի կողմից սպառողին տրամադրվող տեղեկատվությունը պետք է․

1) լինի պարզ և հասկանալի․

2) թարմ և հուսալի․

3) լինի հասանելի տարբեր ձևաչափերով, ներառյալ այլընտրանքները (օրինակ՝ ոչ միայն տեքստով, այլ նաև աուդիո, Բրայլյան կամ այլ ձևաչափերով)․

4) համապատասխանի համընդհանուր դիզայնի սկզբունքներին․

5) լինի անվճար։

22. Զբոսաշրջային ծառայություններ մատուցող անձը պետք է՝

1) ընդհանուր տեղեկատվության տրամադրման շրջանակում ապահովի իր կողմից շահագործվող օբյեկտների և մատուցվող ծառայությունների մատչելիության վերաբերյալ տեղեկատվության հասանելիությունը․

2) սահմանի հաշմանդամություն ունեցող սպառողների համար ընդհանուր կամ մատչելի հաղորդակցման հնարավորություններ․

3) տրամադրի համապատասխան աշխատակիցներին կամ գործընկերներին իր օբյեկտի կամ գրասենյակի և ծառայությունների մատչելիության վերաբերյալ տեղեկատվություն․

4) տրամադրի ճշգրիտ նկարագրական տվյալներ հաշմանդամություն ունեցող սպառողների համար գովազդվող օբյեկտների և ծառայությունների մատչելիության վերաբերյալ․

5) սահմանի իր կողմից մատուցվող ծառայությունների և շահագործվող օբյեկտների մատչելիության վերաբերյալ բողոքների հետ աշխատելու թափանցիկ ընթացակարգեր:

23. Սույն հավելվածի 21-րդ կետով սահմանված պահանջները վերաբերում են բացառապես զբոսաշրջային ծառայություն մատուցող անձի կողմից տեղեկատվության տրամադրմանը։

24. Զբոսաշրջային տեղեկատվական կենտրոնները պետք է տեղեկատվություն տրամադրեն հաշմանդամություն ունեցող զբոսաշրջիկների համար մատչելի տեղական աջակցության ծառայությունների մասին:

25. Գրավոր հաղորդակցության շրջանակում, այդ թվում՝ թերթոններ, քարտեզներ, ճաշացանկեր, հաշիվներ և այլ տեղեկատվական նյութեր տրամադրելիս պետք է՝

1) օգտագործվեն պարզ նախադասություններ՝ հաշվի առնելով հետևյալը՝

ա․ ինֆորմատիվ վերնագրեր՝ տեքստը մասերի բաժանելու համար,

բ․ պարզ և հասկանալի բովանդակություն,

գ․ հապավումների բացատրություն,

դ․ կարճ, պարզ բառերի, կարճ նախադասությունների և պարբերությունների օգտագործում,

ե․ տեքստը ավելորդ բառերով ծանրաբեռնելու բացառություն,

զ․ նույն տերմինը տարբեր հասկացությունների կամ առարկաների համար չօգտագործելը,

է․ յուրաքանչյուր պարբերությունում միայն մեկ թեմայի մասին խոսելը,

ը․ օրինակների օգտագործում,

ժ․ անհրաժեշտության դեպքում ցուցակների օգտագործում,

ժա․ բարդ նյութի ըմբռնումը հեշտացնելու համար աղյուսակների օգտագործում.

2) ապահովվի տրամաբանական հաջորդականությունը․

3) անհրաժեշտության դեպքում՝ օգտագործել պատկերներ, նկարազարդումներ կամ լուսանկարներ, գրաֆիկական սիմվոլներ․

4) օգտագործել հաստատական նախադասություններ ժխտականների փոխարեն․

5) հրապարակել տեքստը ընթեռնելի և պատշաճ չափի տառատեսակով․

6) խուսափել շեղատառերից, ընդգծումներից, տեքստի հավասարեցումից՝ ըստ լուսանցքների և միայն մեծատառերի օգտագործումից․

7) օգտագործել տարբեր գույներ (այսինքն՝ կոնտրաստային գույներ ֆոնի և տեքստի համար)։

26. Զբոսաշրջային ծառայություններ մատուցող անձինք պետք է ապահովեն տեղեկատվության հաղորդումը տարբեր եղանակներով, այդ թվում՝ գրավոր, տեսողական և լսողական միջոցներով։

27. Բանավոր հաղորդակցվելիս, օրինակ՝ զրույցներ, շնորհանդեսներ, ելույթներ, ձայնային հաղորդագրություններ, ձայնային ազդանշաններ, ինչպիսիք են՝ հանրային հայտարարությունները և զգուշացումները, զբոսաշրջային ծառայություններ մատուցող անձինք պետք է ապահովեն՝

1) դանդաղ և հստակ խոսք․

2) հաղորդագրության գրավոր տարբերակի առաջարկ նրանց համար, ովքեր չեն կարող լսել կամ խոսել։

3) համապատասխան տեղեկատվության՝ տրամաբանական հաջորդականությամբ տրամադրում․

4) լավ լուսավորություն, որպեսզի ժեստերն ու դեմքի արտահայտությունները հստակ տեսանելի լինեն։

5) անհրաժեշտության դեպքում առաջարկեն բանավոր տեղեկատվության սուրդոթարգմանություն (օրինակ՝ շնորհանդեսների կամ ելույթների ժամանակ)։

Պաշտոնական հրապարակման օրը՝ 24 փետրվարի 2026 թվական: