ՀՀ ՎՃՌԱԲԵԿ ԴԱՏԱՐԱՆԻ ՈՐՈՇՈՒՄԸ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ԳՈՐԾ ԹԻՎ ԵԿԴ/1765/02/17 ՄԱՍԻՆ

2025 թվականի հունիսի 27-ին

գրավոր ընթացակարգով քննելով «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» ՓԲԸ-ի (այսուհետ՝ Ընկերություն) վճռաբեկ բողոքը ՀՀ վերաքննիչ քաղաքացիական դատարանի 29.04.2022 թվականի որոշման դեմ՝ ըստ Ընկերության հայցի ընդդեմ «Լուսակունք» ՍՊԸ‑ի (այսուհետ՝ Կազմակերպություն)՝ վնասը հատուցելու պահանջի մասին,

Պ Ա Ր Զ Ե Ց

1․ Գործի դատավարական նախապատմությունը

Դիմելով դատարան՝ Ընկերությունը պահանջել է Կազմակերպությունից բռնագանձել 11.164.605 ՀՀ դրամ՝ որպես վնասի հատուցում:

Երևան քաղաքի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարանի 27.04.2018 թվականի վճռով հայցը բավարարվել է:

ՀՀ վերաքննիչ քաղաքացիական դատարանի 26.12.2018 թվականի որոշմամբ Կազմակերպության բերած վերաքննիչ բողոքը մերժվել է, և Երևան քաղաքի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարանի 27.04.2018 թվականի վճիռը թողնվել է անփոփոխ:

ՀՀ վճռաբեկ դատարանի քաղաքացիական և վարչական պալատի 29.06.2020 թվականի որոշմամբ Կազմակերպության վճռաբեկ բողոքը բավարարվել է՝ ՀՀ վերաքննիչ քաղաքացիական դատարանի 26.12.2018 թվականի որոշումը բեկանվել է, ու գործն ուղարկվել է Երևան քաղաքի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարան՝ նոր քննության:

Երևան քաղաքի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարանի (այսուհետ՝ Դատարան) 22.09.2021 թվականի վճռով հայցը մերժվել է:

ՀՀ վերաքննիչ քաղաքացիական դատարանի (այսուհետ՝ Վերաքննիչ դատարան) 29.04.2022 թվականի որոշմամբ Ընկերության վերաքննիչ բողոքը մերժվել է, և Դատարանի 22.09.2021 թվականի վճիռը թողնվել է անփոփոխ։

Վճռաբեկ բողոք է ներկայացրել Ընկերությունը (ներկայացուցիչ Գագիկ Թովմասյան)։

Վճռաբեկ բողոքի պատասխան չի ներկայացվել:

2. Վճռաբեկ բողոքի հիմքերը, հիմնավորումները և պահանջը

Սույն վճռաբեկ բողոքը քննվում է հետևյալ հիմքերի սահմաններում ներքոհիշյալ հիմնավորումներով.

Վերաքննիչ դատարանը խախտել է ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 57-րդ, 60-րդ, 62-րդ, 66-րդ, 67-րդ, 74-րդ, 77-րդ և 379-րդ հոդվածները:

Բողոք բերած անձը նշված հիմքերի առկայությունը պատճառաբանել է հետևյալ հիմնավորումներով.

Ստորադաս դատարաններն անտեսել են, որ խախտումն առաջացել է Կազմակերպությանը պատկանող ՀԷԿ-ն Ընկերության բաշխման ցանցին միացնելու պահից, ինչը հաստատվում է աշխատանքային խմբի կողմից կատարված ուսումնասիրություններով։ Այնուհետև, հաշվի առնելով աշխատանքային խմբի եզրահանգումները` Հաշվարկային կենտրոնի կողմից կատարվել է արդեն իսկ ստացված էլեկտրական էներգիայի քանակության վերահաշվարկ, ինչն էլ դրվել է պահանջի հիմքում։

Ստորադաս դատարանները չեն անդրադարձել և ընդհանրապես որևէ գնահատականի չեն արժանացրել Ընկերության կողմից գործով ներկայացված 30.05.2006 թվականի թիվ ՏՊ-541-10(6)/0426 տեխնիկական պայմանը (այսուհետ՝ նաև Տեխնիկական պայման), ինչն անելու արդյունքում կփաստեին, որ Կազմակերպությանը պատկանող «Այրք‑2» ՀԷԿ-ն Ընկերության բաշխման ցանցին միացել է 01.01.2011 թվականին, որն իր հերթին հնարավորություն կտար դատարաններին որոշելու ու հստակեցնելու ինչպես խախտման, այնպես էլ պարտավորության ծագման կոնկրետ ժամանակահատվածը:

Ընկերության կողմից գործով ներկայացված ապացույցներով հաստատվում է այն հանգամանքը, որ ցանցին միացման պահից Կազմակերպությանը պատկանող ՀԷԿ-ի արտադրած էլեկտրական էներգիայի հաշվառումն իրականացնող առևտրային հաշվիչը փաստացի (իրական) մատակարարված էլեկտրական էներգիայի համեմատությամբ գրանցել է 16.5 տոկոսով ավել էլեկտրական էներգիա, որը կազմել է 778.704 ԿՎՏԺ և դրամային արտահայտմամբ ստացվել է 11.164.605 ՀՀ դրամի չափով գումար: Մինչդեռ Վերաքննիչ դատարանը, անդրադառնալով վնասի հատուցման համար պարտադիր պայմանների ապացուցմանը, արձանագրել է, որ երկու ակտերը բովանդակության առումով արժանահավատ չեն, քննարկված ապացույցներն իրենց համակցությամբ չեն ձևավորել համոզմունք առ այն, որ Կազմակերպության կողմից դրսևորվել է տևական իրավախախտում հանդիսացող ոչ իրավաչափ վարքագիծ:

Վերաքննիչ դատարանը չի անդրադարձել բողոքում նշված այն պնդումներին, որ Տեխնիկական պայմանից հետևում է, որ ՀԷԿ-ում սարքավորումները Կազմակերպության կողմից տեղադրվել և Կազմակերպությանը պատկանող ՀԷԿ-ն Ընկերության ցանցին միացել է մինչև 2011 թվականը: Սարքավորումների տեղադրումից հետո դրանք կնքվել են և նախագծային փոփոխության չեն ենթարկվել: Նշված փաստերից տեղադրման փաստը հաստատվում է Ընկերության կողմից Կազմակերպությանը տրված Տեխնիկական պայմանով, իսկ այն հանգամանքը, որ այդ սարքավորումների նախագիծը չի փոխվել, հաստատվում է Կազմակերպության տնօրենի 16.11.2016 թվականի գրությամբ, որով վերջինս ընդունել է շեղման և խախտման փաստերը` միաժամանակ հայտնելով, որ իրենց ընկերությունը «Այրք-2» ՓՀԵԿ-ը գնել է 2012 թվականին, ու հաշվի առնելով, որ գնման պահից որևէ նախագծային փոփոխություն չի կատարվել, ուստի նոր սեփականատերը նշված սխալանքի հետ առնչություն չունի:

Վերոգրյալի հիման վրա բողոք բերած անձը պահանջել է բեկանել Վերաքննիչ դատարանի 29.04.2022 թվականի որոշումը և գործն ուղարկել նոր քննության:

3. Վճռաբեկ բողոքի քննության համար նշանակություն ունեցող փաստերը

Վճռաբեկ բողոքի քննության համար էական նշանակություն ունեն հետևյալ փաստերը`

1) Կազմակերպության («Այրք ՓՀԷԿ-2» փոքր ՀԷԿ) (այսուհետ՝ նաև Վաճառող) և Ընկերության (այսուհետ՝ նաև Գնորդ) միջև 02.02.2011 թվականին կնքվել է էլեկտրաէներգիայի առուվաճառքի թիվ ENA-11-01 պայմանագիր (այսուհետ՝ Պայմանագիր), որի 2.1-ին կետի համաձայն՝ Վաճառողը վաճառում, իսկ Գնորդն ամբողջությամբ գնում է Վաճառողի առաքած էլեկտրաէներգիան՝ նույն պայմանագրով սահմանված կարգով:

Պայմանագրի 4.3-րդ կետի «բ» ենթակետի համաձայն՝ Գնորդը պարտավորվում է վճարել առաքված էլեկտրաէներգիայի համար՝ նույն պայմանագրով սահմանված կարգով:

Պայմանագրի 5.3-րդ կետի համաձայն՝ հաշվարկային ամսվա վերջի դրությամբ հաշվառքի սարքերի տվյալների հիման վրա Հաշվարկային կենտրոնը կազմում է վճարման ենթակա էլեկտրաէներգիայի վերաբերյալ ակտը և ներկայացնում Կողմերի ստորագրմանը մինչև հաշվարկային ամսվան հաջորդող ամսվա 5-ը:

Պայմանագրի 6.1-ին կետի համաձայն՝ վճարման ենթակա էլեկտրաէներգիայի վերաբերյալ ակտը ստորագրելուց հետո մինչև հաշվարկային ամսվան հաջորդող ամսի 15‑ը Վաճառողն իր կողմից առաքված էլեկտրաէներգիայի համար կազմում է հաշիվ‑ապրանքագիր և ներկայացնում Գնորդին:

Պայմանագրի 6.2-րդ կետի համաձայն՝ Գնորդը հաշվարկային ամսվա ընթացքում առաքված էլեկտրաէներգիայի դիմաց վճարումը կատարում է մինչև հաշվարկային ամսվան հաջորդող ամսի 25-ը՝ հատուկ հաշվից:

Պայմանագրի 9.2-րդ կետի համաձայն՝ եթե տարաձայնության առարկան Հաշվարկային կենտրոնի կողմից ներկայացված վճարման ենթակա էլեկտրաէներգիայի վերաբերյալ ակտն է, ապա ցանկացած դեպքում Կողմերը պարտավոր են ստորագրել այդ ակտը, իսկ Գնորդը պարտավոր է կատարել վճարում, որից հետո միայն լուծել տարաձայնությունը: Տարաձայնություն ունեցող կողմը պարտավոր է վճարման ենթակա էլեկտրաէներգիայի վերաբերյալ ստորագրած ակտին կցել հատուկ կարծիք։

Պայմանագրի 12.1-ին կետի համաձայն՝ նույն պայմանագիրն ուժի մեջ է մտնում Հանձնաժողովի կողմից գրանցման պահից։ Նույն պայմանագիրը գործում է մինչև 2012 թվականի հունվարի 1-ը (հատոր 1-ին, գ.թ. 17-23).

2) նույն կողմերի միջև 25.01.2012 թվականին կնքվել է թիվ 1 լրացուցիչ համաձայնագիրը (այսուհետ` թիվ 1 լրացուցիչ համաձայնագիր), որի 2-րդ կետի համաձայն` Կողմերը սահմանում են, որ Պայմանագրի 12.1 կետով սահմանված Պայմանագրի գործողության ժամկետը երկարաձգվում է մինչև 2013 թվականի հունվարի 1-ը (հատոր 1‑ին, գ.թ. 24, 25).

3) նույն կողմերի միջև 08.02.2013 թվականին կնքվել է թիվ 2 լրացուցիչ համաձայնագիրը (այսուհետ` թիվ 2 լրացուցիչ համաձայնագիր), որի 1-ին կետի համաձայն՝ Կողմերը սահմանում են, որ Պայմանագրի 12.1 կետով սահմանված Պայմանագրի գործողության ժամկետը երկարաձգվում է մինչև 2014 թվականի հունվարի 1-ը (հատոր 1-ին, գ.թ. 27, 28).

4) նույն կողմերի միջև 28.02.2014 թվականին կնքվել է թիվ 3 լրացուցիչ համաձայնագիրը (այսուհետ` թիվ 3 լրացուցիչ համաձայնագիր), որի 2-րդ կետի համաձայն՝ (...) Պայմանագիրն ուժի մեջ է մտնում Հանձնաժողովում գրանցման պահից և գործում է մինչև Վաճառողի գործունեության լիցենզիայի գործողության ժամկետի ավարտը (հատոր 1-ին, գ.թ. 30-32).

5) 21.06.2016 թվականին Ընկերության, «Հաշվարկային կենտրոն» ՓԲԸ-ի և «Էներգետիկայի ԳՀԻ» ՓԲԸ-ի կողմից կազմվել է ակտ նաև այն մասին, որ Ընկերության կողմից «Այրք ՓՀԷԿ-2» փոքր ՀԷԿ-ից ձեռքբերվող էլեկտրաէներգիայի քանակի վերահսկման նպատակով, սահմանազատման կետում տեղադրված թիվ 02540044 հաշվիչի գրանցված էլեկտրաէներգիայի ծախսը կեսժամյա ինտերվալներով համեմատվել է ՓՀԷԿ‑ում տեղադրված թիվ 05009445 առևտրային հաշվիչի գրանցված տվյալների հետ, որի արդյունքում արձանագրվել է 16,5% շեղում՝ գրանցված էլեկտրաէներգիայի քանակը գերազանցում է փաստացի արտադրածին: «Այրք ՓՀԷԿ-2» փոքր ՀԷԿ-ի առևտրային և վերստուգիչ հաշվիչների անհամապատասխանության ուսումնասիրության արդյունքում հայտնաբերվել է, որ առևտրային հաշվիչը միացված է ՓՀԷԿ-ի 10կՎ կողմում տեղադրված 150/5 հոսանքի տրանսֆորմատորին, իսկ հաշվիչի լարման սնումն իրականացվում է ՓՀԷԿ‑ի 6կՎ լարման կողմում տեղադրված լարման տրանսֆորմատորից, ինչը համարվում է սխալ միացում ու հակասում է ԵՄԿ տեխնիկական կանոնների պահանջներին։ Նշված սխալանքը բերում է էլեկտրաէներգիայի քանակների շեղման՝ գրանցված էլեկտրաէներգիայի քանակը գերազանցում է փաստացի արտադրված էլեկտրաէներգիայի քանակը: ՓՀԷԿ-ում տեղակայված առևտրային հաշվառման սարքի կողմից գրանցված էլեկտրաէներգիայի քանակով հաշվարկված հզորությունը գերազանցում է ՓՀԷԿ-ում տեղակայված գեներատորների դրվածքային հզորությամբ պայմանավորված էլեկտրաէներգիայի արտադրության ընդունակությանը, ինչը պրակտիկորեն հնարավոր չէ։ Արդյունքում արձանագրվել է, որ ՓՀԷԿ-ում առևտրային հաշվիչը գրանցում է միջինը շուրջ 16,5% ավել էլեկտրաէներգիա, և առաջարկվել է ուղղել «Այրք-2» ՓՀԷԿ-ի սարքի ուրվակն ու կատարել նախորդ ժամանակահատվածում առաքված էլեկտրաէներգիայի վերահաշվարկ: Նշված ակտը Կազմակերպությունը չի ստորագրել (հատոր 1-ին, գ.թ. 46)․

6) 23.08.2016 թվականին Ընկերության և «Հաշվարկային կենտրոն» ՓԲԸ-ի կողմից կազմվել է ակտ այն մասին, որ 01.01.2011 թվականից մինչև 01.06.2016 թվականը Կազմակերպության «Այրք ՓՀէԿ-2» փոքր ՀԷԿ-ի ուժային տրանսֆորմատորի 10կՎ լարման կողմում տեղակայված առևտրային հաշվիչի լարման շղթաները սնվել են 6կՎ լարման տրանսֆորմատորի երկրորդային շղթաներից, որի հետևանքով տեղի է ունեցել էլեկտրաէներգիայի հաշվառման խախտում ու Ընկերությանն առաքված էլեկտրաէներգիայի քանակը գրանցվել է իրականից ավելի։ Կատարվել է էլեկտրաէներգիայի վերահաշվարկ՝ սկսած 01.01.2013 թվականից մինչև 01.06.2016 թվականը։ Նշված ժամանակահատվածում իրական արժեքը գերազանցող էլեկտրաէներգիայի քանակը կազմել է 778.704կվտ/ժ, որն անհրաժեշտ է պակասեցնել նույն թվականի օգոստոս ամսվա Ընկերության բաշխիչ ցանց մուտք գործած էլեկտրաէներգիայի քանակից։ Նշված ժամանակահատվածի համար ամսական ներկայացված վճարման ենթակա էլեկտրաէներգիայի վերաբերյալ ակտերը ենթակա են փոփոխման: Նշված ակտը Կազմակերպությունը չի ստորագրել (հատոր 1-ին, գ.թ. 47).

7) «Հաշվարկային կենտրոն» ՓԲԸ-ի կողմից կատարված՝ առաքված էլեկտրաէներգիայի վերահաշվարկի արդյունքների հիման վրա Ընկերությունը կազմել է վերստուգիչ հաշվառքի սարքերով հաշվառված էլեկտրաէներգիայի քանակի հաշվարկի ակտ, որի համաձայն՝ Կազմակերպության կողմից 2013 թվականի հունվար ամսից մինչև 2016 թվականի հունիս ամիսն ընկած ժամանակահատվածի համար ավել հաշվառված էլեկտրաէներգիայի արժեքը կազմել է 11.164.605 ՀՀ դրամ (հատոր 1-ին, գ.թ. 44, 45).

8) 16.11.2016 թվականին Կազմակերպության տնօրենը գրություն է ուղղել Ընկերությանն առ այն, որ Կազմակերպության «Այրք ՓՀԷԿ-2» ՓՀԷԿ-ը շահագործման է հանձնվել 2010 թվականի հունվարին` համապատասխան մասնագիտական հանձնաժողովի եզրակացության հիման վրա: 2012 թվականի դեկտեմբերի 25-ին «Ամերիաբանկ» ՓԲԸ-ի միջնորդությամբ ընկերությունը գնել է «Այրք ՓՀԷԿ-2» ՓՀԷԿ-ը և մինչև օրս ոչ մի նախագծային կամ այլ փոփոխություններ չեն կատարվել, ինչը հաստատում է յուրաքանչյուր տարի Ընկերության ու «Հաշվարկային կենտրոն» ՓԲԸ-ի մասնագետների մոնիտորինգի արդյունքները, ուստի նշված սխալանքի հետ նոր սեփականատերը ոչ մի առնչություն չունի: Ելնելով վերը նշվածից` Ընկերության կողմից 2013 թվականից վերահաշվարկ կատարելու դեպքում ընկերությունը ձեռնարկելու է համապատասխան քայլեր սխալանքի պատճառ հանդիսացող անձանց կողմից գումարը վերականգնելու նպատակով: Միաժամանակ հայտնվել է, որ 2013-2016 թվականների ընթացքում Ընկերության «Վարդենիս» մասնաճյուղի վթարային անջատումների հետևանքով իրենց ընկերության կրած վնասները մոտավոր հաշվարկներով կազմում է 380.000 ԿՎՏ, որն իրենց կողմից երբևիցե չի բարձրաձայնվել (հատոր 1-ին, գ.թ. 133):

4. Վճռաբեկ դատարանի պատճառաբանությունները և եզրահանգումները

Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ սույն գործով վճռաբեկ բողոքը վարույթ ընդունելը պայմանավորվել է ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 394-րդ հոդվածի 1‑ին մասի 2-րդ կետով նախատեսված հիմքի առկայությամբ՝ նույն հոդվածի 3-րդ մասի 1‑ին կետի իմաստով, այն է՝ առերևույթ առկա է մարդու իրավունքների և ազատությունների հիմնարար խախտում, քանի որ բողոքարկվող դատական ակտը կայացնելիս Վերաքննիչ դատարանը թույլ է տվել ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 66-րդ հոդվածի խախտում, որի առկայությունը հերքվում է ստորև ներկայացված պատճառաբանություններով:

Վերոգրյալով պայմանավորված՝ Վճռաբեկ դատարանն անհրաժեշտ է համարում անդրադառնալ վնասի հատուցման հիմքերին, ինչպես նաև փաստի հաստատված լինելու հարցը պարզելիս դատարանի կողմից բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ հետազոտման վրա հիմնված ներքին համոզմամբ գործում եղած բոլոր ապացույցները գնահատելու հարցերին՝ վերահաստատելով նախկինում արտահայտած իրավական դիրքորոշումները:

ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 10-րդ հոդվածի 1-ին կետի համաձայն` քաղաքացիական իրավունքները և պարտականությունները ծագում են օրենքով ու այլ իրավական ակտերով նախատեսված հիմքերից, ինչպես նաև քաղաքացիների և իրավաբանական անձանց այն գործողություններից, որոնք թեև օրենքով կամ այլ իրավական ակտերով նախատեսված չեն, սակայն, ըստ քաղաքացիական օրենսդրության սկզբունքների` առաջացնում են քաղաքացիական իրավունքներ և պարտականություններ: (…):

Նույն հոդվածի նույն կետի 6-րդ ենթակետի համաձայն՝ (…) քաղաքացիական իրավունքները և պարտականությունները ծագում են այլ անձին վնաս պատճառելու հետևանքով։

ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 14-րդ հոդվածի 10-րդ կետի համաձայն` քաղաքացիական իրավունքների պաշտպանությունն իրականացվում է վնասներ հատուցելով:

ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 17-րդ հոդվածի 1-ին կետի համաձայն` անձը, ում իրավունքը խախտվել է, կարող է պահանջել իրեն պատճառված վնասների լրիվ հատուցում, եթե վնասների հատուցման ավելի պակաս չափ նախատեսված չէ օրենքով կամ պայմանագրով:

Նույն հոդվածի 2-րդ կետի համաձայն` վնաuներ են իրավունքը խախտված անձի ծախuերը, որ նա կատարել է կամ պետք է կատարի խախտված իրավունքը վերականգնելու համար, նրա գույքի կորուuտը կամ վնաuվածքը (իրական վնաu), չuտացված եկամուտները, որոնք այդ անձը կuտանար քաղաքացիական շրջանառության uովորական պայմաններում, եթե նրա իրավունքը չխախտվեր (բաց թողնված oգուտ), ինչպես նաև ոչ նյութական վնասը։

ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 1058-րդ հոդվածի 1-ին կետի համաձայն` քաղաքացու անձին կամ գույքին, ինչպես նաև իրավաբանական անձի գույքին պատճառված վնասը լրիվ ծավալով ենթակա է հատուցման այն պատճառած անձի կողմից: (…):

Նույն հոդվածի 2-րդ կետի համաձայն՝ վնաս պատճառած անձն ազատվում է այն հատուցելուց, եթե ապացուցում է, որ վնասն իր մեղքով չի պատճառվել: (…):

ՀՀ վճռաբեկ դատարանը նախկինում կայացրած որոշմամբ արձանագրել է, որ վնասի հատուցման համար պարտադիր պայման է իրավունքը խախտած անձի ոչ օրինաչափ վարքագծի, վնասների, վնասների և ոչ օրինաչափ գործողության միջև պատճառահետևանքային կապի ու պարտապանի մեղքի միաժամանակյա առկայությունը: Ընդ որում, նշված պայմաններից որևէ մեկի բացակայության դեպքում վնասը ենթակա չէ հատուցման (տե'ս Նատալյա Հակոբյանն ընդդեմ Վարդան Հայրապետյանի թիվ ՀՔԴ3/0016/02/08 քաղաքացիական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 13.02.2009 թվականի որոշումը):

Վերահաստատելով նշված իրավական դիրքորոշումը` ՀՀ վճռաբեկ դատարանը մեկ այլ որոշմամբ իրավական դիրքորոշում է արտահայտել այն մասին, որ՝

- վնասը քաղաքացիական շրջանառության մասնակցի` օրենքով պահպանվող իրավունքների խախտման դեպքում վրա հասնող անբարենպաստ, բացասական հետևանքն է: ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 17-րդ հոդվածից հետևում է, որ վնասը կարող է արտահայտվել չնախատեսված լրացուցիչ ծախսեր կատարելով կամ այդպիսի ծախսերի կատարման անհրաժեշտությամբ, գույքի կորստով կամ վնասվածքով, եկամուտների չստացմամբ (բաց թողնված օգուտ),

- հակաիրավական, ոչ օրինաչափ վարքագիծն այն գործողությունը կամ անգործությունն է, որը խախտում է օրենքի, այլ իրավական ակտերի պահանջները, ինչպես նաև անձի սուբյեկտիվ իրավունքը: Գործողությունն անձի նպատակաուղղված, կամային արարքն է, իսկ անգործությունն արտահայտվում է անհրաժեշտ և պարտադիր վարքագիծ դրսևորելուց ձեռնպահ մնալով,

- ոչ օրինաչափ վարքագծի և վնասի միջև պատճառահետևանքային կապը ենթադրում է, որ վնասը պետք է հանդիսանա ոչ օրինաչափ վարքագծի ուղղակի, անմիջական հետևանք: Այն դեպքում, երբ վնասն անհրաժեշտաբար թելադրված չէ ոչ օրինաչափ գործողությամբ (անգործությամբ), կամ գործողության (անգործության) և վնասի միջև կապն անուղղակի է, վնասի հատուցման համար անհրաժեշտ պատճառահետևանքային կապի պայմանն առկա չէ,

- վնաս պատճառող անձի մեղքը նրա սուբյեկտիվ վերաբերմունքն է իր ոչ օրինաչափ գործողության (անգործության) և առաջացած հետևանքի` վնասի նկատմամբ, ինչը կարող է դրսևորվել թե դիտավորության և թե անզգուշության ձևով: Ընդ որում, վնասի հատուցման հարաբերություններում գործում է վնաս պատճառած անձի մեղավորության կանխավարկածը, քանի դեռ վերջինս չի ապացուցել վնաս պատճառելու հարցում իր մեղքի բացակայությունը: Օրենքով նախատեսված դեպքերում պատճառված վնասի համար պատասխանատվությունը կարող է վրա հասնել նաև վնաս պատճառող անձի մեղքի բացակայության պարագայում (տե՛ս Նելլի Մկրտչյանն ընդդեմ Երևան հյուրանոց ԲԲԸ-ի թիվ ԵԿԴ/2600/02/10 քաղաքացիական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 04.10.2013 թվականի որոշումը):

Մեկ այլ որոշմամբ ՀՀ վճռաբեկ դատարանը, անդրադառնալով նաև պատճառված վնասի հատուցմանը վերաբերող գործերով ապացուցման առարկայի ճիշտ որոշման հարցին, գտել է, որ դատարանները նախ և առաջ պետք է որոշեն այն իրավական փաստերի շրջանակը, որոնք էական նշանակություն ունեն քաղաքացիական գործի լուծման համար և ենթակա են պարզման գործի քննության ընթացքում: Իրավական նշանակություն ունեցող հենց այդ փաստերի համակցությունն էլ կկազմի ապացուցման առարկան: Ապացուցման առարկան որոշելուց հետո միայն դատարանները, գնահատելով գործով ձեռք բերված ապացույցները, որոշում են ապացուցման առարկան կազմող իրավական փաստերի հաստատվելը կամ ժխտվելը և դրանից հետո միայն որոշում հայցը բավարարելու կամ մերժելու հարցը: Վնասի հատուցման գործերով փաստերի իրավական նշանակություն ունենալու հարցը լուծելիս դատարանները պետք է ղեկավարվեն տվյալ իրավահարաբերությունը կարգավորող նյութական և դատավարական իրավունքի նորմերով, որոնցում նշված են տվյալ իրավահարաբերությունը և կողմերի իրավունքներն ու պարտականությունները պայմանավորող իրավաբանական փաստերը: Միաժամանակ ՀՀ վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է, որ ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 17-րդ հոդվածի 2-րդ կետի և 1058-րդ հոդվածի 1-ին կետի կանոնակարգումներից հետևում է, որ նմանատիպ գործերով ապացուցման առարկան են կազմում իրավական նշանակություն ունեցող հետևյալ փաստերը.

- ոչ օրինաչափ վարքագիծը (գործողություն կամ անգործություն),

- վնաս պատճառող անձի առկայությունը,

- պատճառված վնասի առկայությունը,

- վնաս պատճառող անձի մեղքի առկայությունը,

- պատճառահետևանքային կապը ոչ օրինաչափ գործողության կամ անգործության և պատճառված վնասի միջև (տե'ս Գլխավոր դատախազությունն ընդդեմ Արթուր Մարդանյանի թիվ ՏԴ/0041/02/11 քաղաքացիական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 05.04.2013 թվականի որոշումը):

ՀՀ վճռաբեկ դատարանը նախկինում կայացրած մեկ այլ որոշմամբ արձանագրել է, որ վնասի հատուցման համար պարտադիր պայման հանդիսացող տարրերից՝ հայցվորի մոտ բաց թողնված օգուտի տեսքով վնասների առկայության, պատասխանողի մոտ ոչ օրինաչափ վարքագծի առկայության, վնասների ու ենթադրյալ վնաս պատճառող անձի ոչ օրինաչափ գործողության միջև պատճառահետևանքային կապի առկայության հանգամանքների ապացուցման բեռը կրում է հայցվոր կողմը, իսկ հայցվորի կրած վնասի հարցում իր մեղքի բացակայության հանգամանքի ապացուցման պարտականությունը, ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի կանխավարկածի հիմքով, կրում է պատասխանող կողմը (տե'ս «Էքսոլթ» սահմանափակ պատասխանատվությամբ ընկերությունն ընդդեմ «ԱրմենՏել» փակ բաժնետիրական ընկերության թիվ ԵՔԴ/0036/02/08 քաղաքացիական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 13.03.2009 թվականի որոշումը):

ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 57-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ ապացույց է այն փաստական տվյալը, որի հետազոտման և գնահատման հիման վրա դատարանը պարզում է գործին մասնակցող անձանց պահանջների և առարկությունների հիմքում դրված, ինչպես նաև գործի կամ հարցի լուծման համար նշանակություն ունեցող այլ փաստերի առկայությունը կամ բացակայությունը:

ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 58-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ վերաբերելի է այն ապացույցը, որն ավելի կամ պակաս հավանական է դարձնում գործը լուծելու համար նշանակություն ունեցող որևէ փաստի առկայությունը կամ բացակայությունը, քան այն կլիներ առանց այդ ապացույցի:

ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 60-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ գործի լուծման համար նշանակություն ունեցող բոլոր փաստերը, բացառությամբ նույն օրենսգրքի 61-րդ հոդվածով նախատեսված փաստերի, ենթակա են ապացուցման:

ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 62-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ գործին մասնակցող յուրաքանչյուր անձ պարտավոր է ապացուցել իր պահանջների և առարկությունների հիմքում դրված ու գործի լուծման համար նշանակություն ունեցող փաստերը, եթե այլ բան նախատեսված չէ նույն օրենսգրքով կամ այլ օրենքներով:

ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 62-րդ հոդվածի 6-րդ մասի համաձայն՝ եթե բոլոր ապացույցների հետազոտումից և գնահատումից հետո վիճելի է մնում փաստի առկայությունը կամ բացակայությունը, ապա դրա բացասական հետևանքները կրում է այդ փաստի ապացուցման պարտականությունը կրող անձը:

ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 67-րդ հոդվածի 1-ին մասի 2-րդ կետի համաձայն՝ ապացույցի տեսակներն են գրավոր ապացույցները:

ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 74-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ գրավոր ապացույցներ են գործի լուծման համար նշանակություն ունեցող փաստերի մասին տեղեկություններ պարունակող անհատական կամ ներքին իրավական ակտերը, գործարքները, տեղեկանքները, գործարար և մասնավոր թղթակցությունը և այլ գրավոր նյութերը (փաստաթղթերը)։

ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 66-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ դատարանը, գնահատելով գործում եղած բոլոր ապացույցները, որոշում է փաստի հաստատված լինելու հարցը` ապացույցների բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ հետազոտման վրա հիմնված ներքին համոզմամբ։

Նույն հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ յուրաքանչյուր ապացույց ենթակա է գնահատման վերաբերելիության, թույլատրելիության, արժանահավատության, իսկ բոլոր ապացույցներն իրենց համակցության մեջ` փաստի հաստատման համար բավարարության տեսանկյունից:

Նախկինում կայացրած որոշմամբ ՀՀ վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է, որ այս կամ այն հանգամանքի առկայության կամ բացակայության մասին դատարանի եզրակացությունը պետք է լինի գործով ձեռք բերված ապացույցների բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ հետազոտման տրամաբանական հետևությունը` հաշվի առնելով դրանց համակցությունն ու փոխադարձ կապը, կիրառման ենթակա իրավունքը և ներքին համոզմունքը (տե՛ս Ռուզաննա Թորոսյանն ընդդեմ Նվեր Մկրտչյանի թիվ ԵԱՔԴ/1688/02/08 քաղաքացիական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 01.07.2011 թվականի որոշումը):

Մեկ այլ որոշմամբ ՀՀ վճռաբեկ դատարանը նշել է, որ ապացույցի գնահատումն ապացույցների տրամաբանական և իրավաբանական որակումն է՝ դրանց վերաբերելիության, թույլատրելիության, արժանահավատության ու բավարարության տեսանկյունից: Ընդ որում` ապացույցների բավարարությունը գործով ձեռք բերված ապացույցների այնպիսի համակցությունն է, որը հնարավորություն է տալիս վերջնական եզրահանգում կատարելու որոնվող փաստերի առկայության կամ բացակայության վերաբերյալ: Ապացույցների գնահատումը բավարարության տեսանկյունից հետապնդում է ապացույցների միջև հակասությունները վերացնելու նպատակ այնպես, որ փարատվեն ստացված ամբողջ ապացուցողական զանգվածից կատարված հետևությունների ճշմարտացիության վերաբերյալ կասկածները: Ապացույցների անբավարար լինելու դեպքում գործի հանգամանքների վերաբերյալ դատարանը կարող է կատարել ոչ թե որոշակի, այլ հավանական եզրակացություններ, մինչդեռ դատարանի կողմից գործն ըստ էության լուծող դատական ակտը չի կարող հիմնված լինել հավանական եզրակացությունների և դատողությունների վրա (տե՛ս «Շենքերի կառավարում» համատիրությունն ընդդեմ Մասիս Ղազանչյանի թիվ ԵԱՔԴ/0483/02/15 քաղաքացիական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 22.07.2016 թվականի որոշումը):

Մեկ այլ որոշմամբ ՀՀ վճռաբեկ դատարանն ընդգծել է, որ դատարանը գործն ըստ էության լուծող պատճառաբանված դատական ակտ կայացնելու նպատակով պետք է բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ հետազոտման վրա հիմնված ներքին համոզմամբ գնահատի գործում եղած բոլոր ապացույցները՝ դրանց վերաբերելիության, թույլատրելիության, արժանահավատության ու բավարարության տեսանկյունից: Դատարանի կողմից ապացույցների գնահատման արդյունքներն արտացոլվում են դատական ակտի պատճառաբանական մասում, որտեղ դատարանը պետք է մատնացույց անի այն ապացույցները, որոնց վրա կառուցում է իր եզրահանգումները և հետևությունները, ինչպես նաև այն դատողությունները, որոնցով հերքվում է այս կամ այն ապացույցը: Դատական ակտը կարող է համարվել պատշաճ կերպով պատճառաբանված միայն այն դեպքում, երբ դրա պատճառաբանական մասում դատարանը ցույց է տվել ապացույցների գնահատման հարցում իր ներքին համոզմունքի ձևավորման օբյեկտիվ հիմքերը (տե՛ս Արման Վարդազարյանն ընդդեմ Կարինե Վարդազարյանի թիվ ԵԱՔԴ/0598/02/15 քաղաքացիական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 19.04.2019 թվականի որոշումը):

Դատարանի կողմից ապացույցների բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ հետազոտությունն առաջնահերթ նշանակություն ունի դրանք առանձին-առանձին ու իրենց համակցության մեջ ճիշտ գնահատելու` դրանց արժանահավատությունը և բավարարությունը ճիշտ որոշելու ու գործի քննության արդյունքում օրինական և հիմնավորված դատական ակտ կայացնելու համար (տե՛ս Տիգրան Հովհաննիսյանն ընդդեմ Անթրանիկ Բողոսսյանի և Հայկ Մարտիրոսյանի թիվ ԵԴ/18039/02/19 քաղաքացիական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 19.09.2023 թվականի որոշումը)։

Քաղաքացիական դատավարությունում բոլոր ապացույցների հետազոտումից հետո որևէ փաստի առկայությունը կամ բացակայությունը վիճելի մնալու դեպքում դատարանը կարող է համապատասխան փաստի գոյությունն իրավաչափորեն համարել հերքված (չապացուցված) (տե՛ս Գլխավոր դատախազությունն ընդդեմ Արամ Ավետիսյանի թիվ ԵԱՔԴ/1096/02/13 քաղաքացիական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 22.04.2016 թվականի որոշումը):

Վերը նշված իրավական դիրքորոշումների կիրառումը սույն գործի փաստերի նկատմամբ

Սույն գործի փաստերի համաձայն՝ Վաճառողի և Գնորդի միջև 02.02.2011 թվականին կնքվել է Պայմանագիր, որի համաձայն՝ Վաճառողը վաճառում, իսկ Գնորդն ամբողջությամբ գնում է Վաճառողի առաքած էլեկտրաէներգիան՝ պարտավորվելով վճարել դրա համար: Պայմանագրի 12.1-ին կետով սահմանվել է, որ նույն պայմանագիրն ուժի մեջ է մտնում Հանձնաժողովի կողմից գրանցման պահից և գործում է մինչև 2012 թվականի հունվարի 1-ը։ Այնուհետև՝ 25.01.2012 թվականին, 08.02.2013 թվականին և 28.02.2014 թվականին նույն կողմերի միջև համապատասխանաբար կնքվել է թիվ 1-3 լրացուցիչ համաձայնագրեր, որոնցով սահմանվել է, որ Պայմանագրի գործողության ժամկետը համապատասխանաբար երկարաձգվում է նախ մինչև 2013 թվականի հունվարի 1-ը, այնուհետև մինչև 2014 թվականի հունվարի 1-ը, որից հետո՝ գործելու է մինչև Վաճառողի գործունեության լիցենզիայի գործողության ժամկետի ավարտը։

21.06.2016 թվականին Գնորդի, «Հաշվարկային Կենտրոն» ՓԲԸ-ի և «Էներգետիկայի ԳՀԻ» ՓԲԸ-ի կողմից կազմվել է ակտ այն մասին, որ Գնորդի կողմից «Այրք ՓՀԷԿ-2» փոքր ՀԷԿ-ից ձեռքբերվող էլեկտրաէներգիայի քանակի վերահսկման նպատակով սահմանազատման կետում տեղադրված թիվ 02540044 հաշվիչի գրանցված էլեկտրաէներգիայի ծախսը կեսժամյա ինտերվալներով համեմատվել է ՓՀԷԿ-ում տեղադրված թիվ 05009445 առևտրային հաշվիչի գրանցված տվյալների հետ, որի արդյունքում արձանագրվել է 16,5% շեղում՝ գրանցված էլեկտրաէներգիայի քանակը գերազանցել է փաստացի արտադրածին: Այդ կապակցությամբ առաջարկվել է ուղղել «Այրք-2» ՓՀԷԿ-ի սարքի ուրվակն ու կատարել նախորդ ժամանակահատվածում առաքված էլեկտրաէներգիայի վերահաշվարկ: Նշված ակտը Կազմակերպությունը չի ստորագրել:

23.08.2016 թվականին Ընկերության և «Հաշվարկային կենտրոն» ՓԲԸ-ի կողմից կազմվել է ակտ այն մասին, որ 01.01.2011 թվականից մինչև 01.06.2016 թվականը Կազմակերպության «Այրք ՓՀէԿ-2» փոքր ՀԷԿ-ի ուժային տրանսֆորմատորի 10կՎ լարման կողմում տեղակայված առևտրային հաշվիչի լարման շղթաները սնվել են 6կՎ լարման տրանսֆորմատորի երկրորդային շղթաներից, որի հետևանքով տեղի է ունեցել էլեկտրաէներգիայի հաշվառման խախտում և Ընկերությանն առաքված էլեկտրաէներգիայի քանակը գրանցվել է իրականից ավելի։ Կատարվել է էլեկտրաէներգիայի վերահաշվարկ՝ սկսած 01.01.2013 թվականից մինչև 01.06.2016 թվականը։ Նշված ժամանակահատվածում իրական արժեքը գերազանցող էլեկտրաէներգիայի քանակը կազմել է 778.704կվտ/ժ, որն անհրաժեշտ է պակասեցնել նույն թվականի օգոստոս ամսվա Ընկերության բաշխիչ ցանց մուտք գործած էլեկտրաէներգիայի քանակից։ Նշված ժամանակահատվածի համար ամսական ներկայացված վճարման ենթակա էլեկտրաէներգիայի վերաբերյալ ակտերը ենթակա են փոփոխման: Նշված ակտը Կազմակերպությունը չի ստորագրել։

«Հաշվարկային Կենտրոն» ՓԲԸ-ի կողմից կատարված՝ առաքված էլեկտրաէներգիայի վերահաշվարկի արդյունքների հիման վրա Ընկերությունը կազմել է վերստուգիչ հաշվառքի սարքերով հաշվառված էլեկտրաէներգիայի քանակի հաշվարկի ակտ, որի համաձայն՝ Կազմակերպության կողմից 2013 թվականի հունվար ամսից մինչև 2016 թվականի հունիս ամիսն ընկած ժամանակահատվածի համար ավել հաշվառված էլեկտրաէներգիայի արժեքը կազմել է 11.164.605 ՀՀ դրամ:

16.11.2016 թվականին Կազմակերպության տնօրենը գրություն է ուղղել Ընկերությանն առ այն, որ Կազմակերպության «Այրք ՓՀԷԿ-2» ՓՀԷԿ-ը շահագործման է հանձնվել 2010 թվականի հունվարին` համապատասխան մասնագիտական հանձնաժողովի եզրակացության հիման վրա: 2012 թվականի դեկտեմբերի 25-ին «Ամերիաբանկ» ՓԲԸ-ի միջնորդությամբ ընկերությունը գնել է «Այրք ՓՀԷԿ-2» ՓՀԷԿ-ը և մինչև օրս ոչ մի նախագծային կամ այլ փոփոխություններ չեն կատարվել, ինչը հաստատում է յուրաքանչյուր տարի Ընկերության ու «Հաշվարկային Կենտրոն» ՓԲԸ-ի մասնագետների մոնիտորինգի արդյունքները, ուստի նշված սխալանքի հետ նոր սեփականատերը ոչ մի առնչություն չունի: Ելնելով վերը նշվածից Ընկերության կողմից 2013 թվականից վերահաշվարկ կատարելու դեպքում ընկերությունը ձեռնարկելու է համապատասխան քայլեր սխալանքի պատճառ հանդիսացող անձանց կողմից գումարը վերականգնելու նպատակով:

Այլ կերպ ասած, ըստ Ընկերության, իրեն մատակարարվող էլեկտրաէներգիայի հաշվիչի սնուցումը սխալ տեղից միացնելով (ավելի թույլ լարման շղթայից միացնելով)՝ Կազմակերպության կողմից Ընկերությանը մատակարարվել է էլեկտրաէներգիայի գրանցված քանակից քիչ քանակությամբ էլեկտրաէներգիա, մինչդեռ դրա դիմաց ստացել է էլեկտրաէներգիայի գրանցված քանակության համար սահմանված վճար: Ուստի, Ընկերությունը գտել է, որ սահմանված քանակից քիչ էլեկտրաէներգիա մատակարարելով և դրա դիմաց ավել վճարներ ստանալով՝ Կազմակերպությունն իրեն պատճառել է վնաս:

Դիմելով դատարան՝ Ընկերությունը պահանջել է Կազմակերպությունից բռնագանձել 11.164.605 ՀՀ դրամ՝ որպես վնասի հատուցում։

Երևան քաղաքի ընդհանուր իրավասության դատարանի 27.04.2018 թվականի վճռով հայցը բավարարվել է:

ՀՀ վերաքննիչ քաղաքացիական դատարանի 26.12.2018 թվականի որոշմամբ Կազմակերպության վերաքննիչ բողոքը մերժվել է, և Երևան քաղաքի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարանի 27.04.2018 թվականի վճիռը թողնվել է անփոփոխ:

ՀՀ վճռաբեկ դատարանի քաղաքացիական և վարչական պալատի 29.06.2020 թվականի որոշմամբ Կազմակերպության վճռաբեկ բողոքը բավարարվել է, ու ՀՀ վերաքննիչ քաղաքացիական դատարանի 26.12.2018 թվականի որոշումը բեկանվել է, և գործն ուղարկվել է Երևան քաղաքի ընդհանուր իրավասության դատարան՝ նոր քննության:

Դատարանը 22.09.2021 թվականի վճռով հայցը մերժել է այն պատճառաբանությամբ, որ՝

- «գործով ներկայացված ապացույցներն արժանահավատ չեն, իսկ համակցությամբ՝ բավարար չեն տևական բնույթի ոչ իրավաչափ վարքագծի խախտումը հաստատված գնահատելու համար»,

- «21.06.2016 թվականին կազմված «Ակտ» վերտառությամբ փաստաթուղթը, որը Պատասխանողի կողմից ստորագրված չէ, ըստ նշված փաստաթղթի բովանդակության, կազմվել է՝ հիմք ընդունելով «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» ՓԲԸ-ի և «Հաշվարկային Կենտրոն» ՓԲԸ-ի գլխավոր տնօրենների 2016 թվականի հունիսի 21-ի թիվ 205-Ա համատեղ հրամանը և ՀՀ էներգետիկայի և բնական պաշարների նախարարի 27.11.2015 թ. թիվ 466‑Ա հրամանը, որոնք դատական գործում բացակայում են»,

- «վերոհիշյալ անհատական իրավական ակտերի բացակայության պարագայում հնարավոր չէ որոշել «Ակտ» կոչվող փաստաթղթի ձևավորման հիմքերը՝ ինչպես սուբյեկտային կազմի, այնպես էլ ուսումնասիրության շրջանակի առումով»,

- «21.06.2016 թվականին կազմված «Ակտ» վերտառությամբ փաստաթղթում ի հիմնավորումն կատարված ուսումնասիրությունների և եզրահանգումների, վկայակոչված են կից հավելվածներ, որոնք Հայցվորի կողմից ներկայացված չեն, և որոնց բացակայության պարագայում նշված փաստաթուղթն ամբողջական համարվել չի կարող»,

- «21.06.2016 թվականին կազմված «Ակտ» վերտառությամբ փաստաթղթի համաձայն, մի դեպքում խոսվում է հաստատապես 16.5 տոկոս շեղման մասին, սակայն եզրահանգումը կատարված է հարաբերական ձևաչափով, այն է՝ «Նշված փաստերը հիմք են հանդիսանում արձանագրելու, որ ՓՀԷԿ-ում առևտրային հաշվիչը գրանցում է միջինը շուրջ 16.5% ավել էլեկտրաէներգիա», որից հետևում է, որ «միջին» և «շուրջ» բառերով ձևավորված թիվը չի կարող գնահատվել որոշակի եզրահանգում՝ հաշվի առնելով նաև «միջինացման» հիմքերի բացակայությունը ակտում»,

- «ներկայացված գրավոր ապացույցը՝ դրա հիմքերի բացակայությամբ պայմանավորված թույլատրելիության գնահատման անհնարինության պայմաններում՝ ներառյալ ներկայացված մյուս դիտարկումները, անարժանահավատ ապացույց է»,

- «անդրադառնալով 23.08.2016 թվականին Ընկերության և «Հաշվարկային կենտրոն» ՓԲԸ-ի կողմից կազմված «Ակտ» վերտառությամբ փաստաթղթին, որով արձանագրվել է, որ նախորդ ակտով արձանագրված խախտումը տեղի է ունեցել ավելի վաղ՝ 2011թ.-ի հունվարի 01-ից մինչև 2016թ.-ի հուլիսի 01-ը ժամանակահատվածում, որը ներառում է նաև Հայցվորի կողմից հիշատակված 2013թ. հունվար ամսից մինչև 2016թ. հուլիս ամիսն ընկած ժամանակահատվածը, Դատարանն արձանագրում է, որ 23.08.2016 թվականին Ընկերության և «Հաշվարկային կենտրոն» ՓԲԸ-ի կողմից կազմված ակտի շրջանակներում առկա չէ որևէ հիմնավորում, թե ինչի արդյունքում է ձևավորվել հետևություն առ այն, որ խախտումը տեղի է ունեցել ավելի վաղ՝ 2011թ.-ի հունվարի 01-ից մինչև 2016թ.-ի հուլիսի 01-ը ժամանակահատվածում։ Դատարանի նշված եզրահանգումն ամրապնդվում է այն փաստով, որ ի տարբերություն «Լուսակունք» ՍՊԸ-ի և «Հայաստանի Էլեկտրական ցանցեր» ՓԲԸ-ի միջև 01.04.2016 թվականին կնքված թիվ ENA-16-90 էլեկտրաէներգիայի առուվաճառքի պայմանագրի, որի առնչությամբ Դատարանին ներկայացվել է նաև դրա հավելվածը հանդիսացող Վաճառողի սահմանազատման /առաքման/ և էլեկտրաէներգիայի հաշվառման կետերի մասին համաձայնագիրը, ըստ որի՝ «Լուսակունք» ՍՊԸ-ի /Վաճառող/ սահմանազատման /առաքման/ կետն է «Այրք-2» ՀԷԿ-ը 110/35/10 կՎ «Վարդենիս» ե/կ-ից սնվող 10կՎ «Շատվան» ՕԳ-ի թիվ 200 հենարանին ճյուղավորումով միացվող գծի գծային բաժանիչի դեպի ՀԷԿ-ի սեղմակները, 02.02.2011 թվականին կնքված էլեկտրաէներգիայի առուվաճառքի թիվ ENA-11-01 պայմանագրի հավելվածը, որով պետք է սահմանված լինեին Վաճառողի սահմանազատման /առաքման/ և էլեկտրաէներգիայի հաշվառման կետերը, Դատարանին ներկայացված չէ, որպիսի պարագայում վիճահարույց է մնում խախտման համար անհրաժեշտ այնպիսի փաստի առկայությունը, թե նշված ժամանակահատվածում որն է հանդիսացել սահմանազատման /առաքման/ կետը, որով ուղղակիորեն պայմանավորված է խախտման բնութագրումը»,

- «անդրադառնալով 16.11.2016 թվականի «Լուսակունք» ՍՊԸ-ի տնօրեն Ի. Բադալյանի՝ «Հայաստանի Էլեկտրական ցանցեր» ՓԲԸ-ին ուղղված գրությանը Դատարանն արձանագրում է, որ այն չի կարող գնահատվել որպես 2011թ.-ի հունվարի 01‑ից մինչև 2016թ.-ի հուլիսի 01-ը ժամանակահատվածում թույլ տրված խախտման փաստի ընդունում, հակառակը, հայտնում է արձանագրված սխալանքին ընկերության առնչության բացակայությունը, և սխալանքի պատճառ հանդիսացող անձանց կողմից գումարը վերականգնելու նպատակով քայլեր ձեռնարկելու պատրաստակամությունը։ Դատարանի եզրահանգումը պայմանավորված է նաև այն փաստով, որ Պատասխանողը հրաժարվել է ստորագրել նշված ժամանակահատվածի համար ձևավորված վերահաշվարկի արդյունքները, ինչը ևս վկայում է այն մասին, որ Պատասխանողը չի ընդունել իրեն վերագրվող ոչ իրավաչափ վարքագիծը»,

- «Հայցվորի կողմից չի հիմնավորվել 21.06.2016թ.-ի դրությամբ հայտնաբերված ոչ իրավաչափ վարքագծի տևական դրսևորումը՝ սկսած 2013թ. հունվար ամսից, նշված փաստը հանդիսանում է վիճահարույց, հետևաբար դրա բացասական հետևանքները՝ ՔԴՕ 62-րդ հոդվածի 6-րդ մասի ուժով պետք է կրի նշված փաստի ապացուցման պարտականություն կրող կողմը, սույն դեպքում՝ Հայցվորը»,

- «Հայցվորի կողմից մատնանշված ժամանակահատվածի համար ոչ իրավաչափ վարքագծի դրսևորման փաստի ապացուցված չլինելու պարագայում դրանից բխող վնասի հատուցման մյուս պայմանների քննարկումը առարկայազուրկ է, հետևաբար Դատարանը դրանք քննության չի առնում»։

Վերաքննիչ դատարանի 29.04.2022 թվականի որոշմամբ Ընկերության վերաքննիչ բողոքը մերժվել է նաև այն պատճառաբանությամբ, որ՝

 - «անդրադառնալով հայցվորի կողմից ներկայացված 21.06.2016թ. և 23.08.2016թ. կազմված ակտերի վերաբերյալ ընդհանուր իրավասության դատարանի հետևություններին, Վերաքննիչ դատարանը դրանք դիտում է հիմնավոր, միաժամանակ արձանագրելով, որ հիշատակված թվով երկու ակտերն ըստ էության հանդիսանում են միակողմանի ակտեր, նկատի ունենալով, որ «Լուսակունք» ՍՊ ընկերության տնօրենի կողմից տվյալ ակտերը չեն ստորագրվել»,

- «հիշյալ ակտերը ստորագրված չեն «Լուսակունք» ՍՊ ընկերության տնօրենի կողմից, ինչը փաստում է տվյալ ակտերի հետ վերջինիս ունեցած անհամաձայնության մասին»,

- «ինչ վերաբերում է բողոքաբերի այն պատճառաբանությանը, որ 16.11.2016թ. գրությամբ «Լուսակունք» ՍՊԸ-ի տնօրենն ընդունել է էլեկտրաէներգիայի հաշվառման խախտման առկայության փաստը, միաժամանակ կասկածի տակ դնելով այդ խախտումը ՀԷԿ-ի ցանցին միացնելու պահից առաջացած լինելու հանգամանքը, ապա հարկ է ընդգծել, որ տվյալ գրությամբ պատասխանող ընկերության տնօրենը ըստ էության իր անհամաձայնությունն է հայտնել իրականացված հաշվարկի վերաբերյալ, ինչն ուղղակի հետևում է վերջինիս «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» ՓԲԸ-ին ուղղված գրության բովանդակությունից»,

- «գործի նյութերում առկա չեն բավարար ապացույցներ, որոնցով կհիմնավորվեր այն հանգամանքը, թե որ պահից սկսած է առաջացել հայցապահանջում նշված ենթադրյալ շեղումը և ինչ չափով: Ըստ որում, ակտով արձանագրվել է կայանին 01.01.2011 թվականից միացած լինելու հանգամանքը, այդուհանդերձ չի հիմնավորվել, թե ինչ հաշվարկի արդյունքում է պահանջը ներկայացվել 2013 թվականի հունվարից մինչև 2016 թվականի հունիսն ընկած ժամանակահատվածի համար»,

- «Վերաքննիչ դատարանը հիմնավոր է դիտում ընդհանուր իրավասության դատարանի հետևությունները, որ երկու ակտերը բովանդակության առումով արժանահավատ չեն, քննարկված ապացույցներն իրենց համակցությամբ չեն ձևավորել համոզմունք առ այն, որ պատասխանողի կողմից դրսևորվել է տևական իրավախախտում հանդիսացող ոչ իրավաչափ վարքագիծ»:

Վերը շարադրված իրավական դիրքորոշումների լույսի ներքո անդրադառնալով ստորադաս դատարանների եզրահանգումների հիմնավորվածությանը՝ Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ դրանք հիմնավոր են, քանի որ բխում են ինչպես վերը նշված նորմերի և դրանց վերաբերյալ վերլուծությունների բովանդակությունից, այնպես էլ սույն գործի փաստական հանգամանքներից, քանի որ 21.06.2016 թվականին Ընկերության, «Հաշվարկային կենտրոն» ՓԲԸ-ի ու «Էներգետիկայի ԳՀԻ» ՓԲԸ-ի կողմից կազմված և 23.08.2016 թվականին Ընկերության ու «Հաշվարկային կենտրոն» ՓԲԸ-ի կողմից կազմված ակտերը հնարավորություն չեն տալիս վերջնական (որոշակի, այլ ոչ հավանական) եզրահանգում կատարելու սույն գործի լուծման համար էական նշանակություն ունեցող փաստերի՝ հայցվորի հանդեպ պատասխանողի ունեցած պարտավորության չափի և ժամանակահատվածի վերաբերյալ:

Մասնավորապես՝ ստորադաս դատարանները, անդրադառնալով 21.06.2016 թվականին Ընկերության, «Հաշվարկային կենտրոն» ՓԲԸ-ի և «Էներգետիկայի ԳՀԻ» ՓԲԸ‑ի կողմից կազմված ակտին, իրավամբ փաստել են, որ այն չի կարող բավարար համարվել պարտավորության առկայությունն ու ենթադրյալ պարտավորության կոնկրետ ժամանակահատվածը հստակեցնելու համար, ավելին՝ այն դիտել են որպես անարժանահավատ ապացույց նաև այն պատճառաբանությամբ, որ նշված ակտում մի դեպքում խոսվել է հաստատապես 16.5 տոկոս շեղման մասին, սակայն եզրահանգումը կատարվել է հարաբերական ձևաչափով, ուստի «միջին» և «շուրջ» բառերով ձևավորված թիվը, հաշվի առնելով նաև ակտում «միջինացման» հիմքերի բացակայությունը, չի կարող գնահատվել որոշակի եզրահանգում։ Բացի այդ, անդրադառնալով 23.08.2016 թվականին Ընկերության և «Հաշվարկային կենտրոն» ՓԲԸ-ի կողմից կազմված ակտին՝ արձանագրել են, որ տվյալ ակտի շրջանակներում առկա չէ որևէ հիմնավորում, թե ինչի արդյունքում է ձևավորվել հետևությունն առ այն, որ խախտումը տեղի է ունեցել 01․01․2011-01․07․2016 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում։

Անդրադառնալով հայցվորի հանդեպ պատասխանողի ունեցած պարտավորության չափին և ժամանակահատվածին՝ Վճռաբեկ դատարանը հարկ է համարում նշել հետևյալը․

Կազմակերպության և Ընկերության միջև 02.02.2011 թվականին կնքված Պայմանագրի 4.3-րդ կետի «բ» ենթակետի համաձայն՝ Գնորդը պարտավորվել է վճարել առաքված էլեկտրաէներգիայի համար՝ նույն պայմանագրով սահմանված կարգով:

Պայմանագրի 5.3-րդ կետի համաձայն՝ հաշվարկային ամսվա վերջի դրությամբ հաշվառքի սարքերի տվյալների հիման վրա Հաշվարկային կենտրոնը կազմում է վճարման ենթակա էլեկտրաէներգիայի վերաբերյալ ակտը և ներկայացնում Կողմերի ստորագրմանը մինչև հաշվարկային ամսվան հաջորդող ամսվա 5-ը:

Պայմանագրի 6.1-ին կետի համաձայն՝ վճարման ենթակա էլեկտրաէներգիայի վերաբերյալ ակտը ստորագրելուց հետո մինչև հաշվարկային ամսվան հաջորդող ամսի 15‑ը Վաճառողն իր կողմից առաքված էլեկտրաէներգիայի համար կազմում է հաշիվ‑ապրանքագիր և ներկայացնում Գնորդին:

Պայմանագրի 6.2-րդ կետի համաձայն՝ Գնորդը հաշվարկային ամսվա ընթացքում առաքված էլեկտրաէներգիայի դիմաց վճարումը կատարում է մինչև հաշվարկային ամսվան հաջորդող ամսի 25-ը՝ հատուկ հաշվից:

Պայմանագրի 12.1-ին կետի համաձայն՝ նույն պայմանագիրն ուժի մեջ է մտնում Հանձնաժողովի կողմից գրանցման պահից և գործում է մինչև 2012 թվականի հունվարի 1‑ը։

Ինչպես արդեն իսկ նշվեց վերը՝ 25.01.2012 թվականին, 08.02.2013 թվականին և 28.02.2014 թվականին նույն կողմերի միջև համապատասխանաբար կնքվել է թիվ 1-3 լրացուցիչ համաձայնագրեր, որոնցով սահմանվել է, որ Պայմանագրի գործողության ժամկետը համապատասխանաբար երկարաձգվում է նախ մինչև 2013 թվականի հունվարի 1-ը, այնուհետև մինչև 2014 թվականի հունվարի 1-ը, որից հետո՝ գործելու է մինչև Վաճառողի գործունեության լիցենզիայի գործողության ժամկետի ավարտը։

Վերոշարադրյալ դրույթների վերլուծությունից հետևում է, որ Հաշվարկային կենտրոնը վճարման ենթակա էլեկտրաէներգիայի վերաբերյալ ակտը պետք է կազմեր և Կողմերի ստորագրմանը ներկայացներ մինչև հաշվարկային ամսվան հաջորդող ամսվա 5-ը՝ հաշվարկային ամսվա վերջի դրությամբ հաշվառքի սարքերի տվյալների հիման վրա, որից հետո Վաճառողն իր կողմից առաքված էլեկտրաէներգիայի համար պետք է կազմեր հաշիվ‑ապրանքագիր և ներկայացներ գնորդին, իսկ վերջինս էլ հաշվարկային ամսվա ընթացքում առաքված էլեկտրաէներգիայի դիմաց վճարումը պետք է կատարեր մինչև հաշվարկային ամսվան հաջորդող ամսի 25-ը՝ հատուկ հաշվից։

Տվյալ դեպքում այլ բան ապացուցված չլինելու պայմաններում կարելի է ենթադրել, որ յուրաքանչյուր հաշվարկային ամսում իրականացվել են համապատասխան հաշվարկներ՝ պայմանագրի դրույթներին համապատասխան։

Նման պայմաններում Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ վերոնշյալ երկու ակտերը բովանդակային առումով չեն կարող բավարար համարվել․ դրանք իրենց համակցությամբ չեն ձևավորել համոզմունք առ այն, որ պատասխանողի կողմից դրսևորվել է տևական իրավախախտում հանդիսացող ոչ իրավաչափ վարքագիծ։

Այսպիսով՝ Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ պատասխանողի կողմից տևական իրավախախտում հանդիսացող ոչ իրավաչափ վարքագիծ դրսևորելու փաստի առկայությունը կամ բացակայությունը վիճելի մնալու պայմաններում դրա բացասական հետևանքները պետք է կրի այդ փաստի ապացուցման պարտականությունը կրող կողմը, տվյալ դեպքում՝ Ընկերությունը, իսկ նշված փաստի ապացուցված չլինելու պարագայում դրանից բխող վնասի հատուցման մյուս պայմանների քննարկումն առարկայազուրկ է, որպիսի իրավաչափ եզրահանգման եկել են ստորադաս դատարանները։

 Անդրադառնալով բողոք բերած անձի փաստարկներին այն մասին, որ Վերաքննիչ դատարանը չի անդրադարձել բողոքում նշված այն պնդումներին, որ Տեխնիկական պայմանից հետևում է, որ ՀԷԿ-ում սարքավորումները Կազմակերպության կողմից տեղադրվել և Կազմակերպությանը պատկանող ՀԷԿ-ն Ընկերության ցանցին միացել է մինչև 2011 թվականը, սարքավորումների տեղադրումից հետո դրանք կնքվել են ու նախագծային փոփոխության չեն ենթարկվել, և նշված փաստերից տեղադրման փաստը հաստատվում է Ընկերության կողմից Կազմակերպությանը տրված Տեխնիկական պայմանով, իսկ այն հանգամանքը, որ այդ սարքավորումների նախագիծը չի փոխվել հաստատվում է Կազմակերպության տնօրենի 16.11.2026 թվականի գրությամբ, Վճռաբեկ դատարանը հարկ է համարում նշել հետևյալը․

ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 379-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ վերաքննիչ դատարանը դատական ակտը վերանայում է վերաքննիչ բողոքի հիմքերի և հիմնավորումների սահմաններում, բացառությամբ նույն օրենսգրքի 365-րդ հոդվածի 3-րդ մասով նախատեսված դեպքերի:

Նույն հոդվածի 5-րդ մասի համաձայն՝ վերաքննիչ դատարանն անդրադառնում է վերաքննիչ բողոքի հիմքին և դրա հիմնավորումներին, եթե բողոք բերած անձը տվյալ հարցի վերաբերյալ իր դիրքորոշումը հայտնել է առաջին ատյանի դատարանում գործի քննության ժամանակ: Բացառություն է այն դեպքը, երբ բողոք բերող անձը զրկված է եղել այդ հարցի վերաբերյալ առաջին ատյանի դատարանում գործի քննության ժամանակ իր դիրքորոշումը հայտնելու հնարավորությունից:

ՀՀ վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է, որ դատական ակտը վերաքննիչ բողոքի հիմքերի և հիմնավորումների սահմաններում քննելը մրցակցության սկզբունքի դրսևորում է քաղաքացիական դատավարությունում: Ընդ որում, վերաքննության սահմանները նաև ենթադրում են, որ վերաքննիչ դատարանն անդրադառնում է միայն բողոքի այն հիմքերին և հիմնավորումներին, որոնց վերաբերյալ փաստարկները ներկայացվել են առաջին ատյանի դատարանում, բացառությամբ այն դեպքի, երբ բողոքաբերը զրկված է եղել դրանք ներկայացնելու հնարավորությունից (տե՛ս «Հ.Վ.Մ. Միլի Ֆուդ» ՍՊԸ-ն ընդդեմ «Երևան Ջուր» ՓԲԸ-ի թիվ ԵԿԴ/0219/02/15 քաղաքացիական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 26.12.2018 թվականի որոշումը):

ՀՀ վճռաբեկ դատարանը հավելել է, որ վերաքննիչ դատարանի կողմից բողոքի բոլոր հիմքերին անդրադառնալու կանոնից բացառություն է նաև այն դեպքը, երբ բողոք բերած անձը բողոքում բարձրացված հարցի վերաբերյալ իր դիրքորոշումը չի հայտնել առաջին ատյանի դատարանում` միաժամանակ զրկված չլինելով նման դիրքորոշում հայտնելու հնարավորությունից: ՀՀ վճռաբեկ դատարանը գտել է, որ նման իրավիճակում վերաքննիչ դատարանը ոչ թե իրավասու է չանդրադառնալու, այլ պարտավոր է չանդրադառնալ վերաքննիչ բողոքի այնպիսի հիմքերի, ի հիմնավորումն որոնց բողոք բերած անձը հայտնում է այնպիսի դիրքորոշում, որը կարող էր հայտնել, սակայն չի հայտնել առաջին ատյանի դատարանում (տե՛ս Վարդանուշ Բեժանյանը, Շալիկո, Նառա և Նոնա Պարանյաններն ընդդեմ Վաչագան Հակոբյանի թիվ ԼԴ1/0188/02/16 քաղաքացիական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 05.05.2020 թվականի որոշումը):

Վերահաստատելով վերաքննության սահմանների, ինչպես նաև գործող ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքով դրանից արված բացառությունների մասին նախկինում կայացրած իր դիրքորոշումները՝ ՀՀ վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է, որ վերաքննիչ բողոքը դրա հիմքերի և հիմնավորումների շրջանակում քննելու օրենսդրական կանոնը կոչված է բացառելու վերադաս դատական ատյանի կողմից բողոքում չնշված ու դատավարության մյուս մասնակիցների համար չբացահայտված հանգամանքներով վերաքննության սահմաններից դուրս գալու հնարավորությունը: Հակառակ դեպքում վերադաս դատարանը կիրականացնի գործի ըստ էության և լրիվ ծավալով քննություն, ինչն անհամատեղելի է մրցակցության սկզբունքի ու դրանից բխող՝ սահմանափակ վերանայման ինստիտուտի հետ (տե՛ս «ԱԿԲԱ ԲԱՆԿ» ԲԲԸ-ն ընդդեմ Մարտին Դիլանյանի և մյուսների թիվ ՇԴ/5144/02/19 քաղաքացիական գործով ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 29․06․2022 թվականի որոշումը):

Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ բողոք բերած անձն առաջին ատյանի դատարանում գործի քննության ընթացքում որևէ դիրքորոշում չի ներկայացրել վերը նշված հանգամանքների մասին, սակայն զրկված չի եղել դիրքորոշում հայտնելու և վերաքննիչ բողոքում նշված հարցերը բարձրացնելու հնարավորությունից:

Նման պայմաններում Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ Ընկերության վերաքննիչ բողոքում նշված, սակայն Դատարանում չհայտնած դիրքորոշումը քննարկման առարկա չդարձնելով՝ Վերաքննիչ դատարանը դատավարական նորմի խախտում թույլ չի տվել, և այդ կապակցությամբ վճռաբեկ բողոքում նշված փաստարկները հիմնավորված չեն, քանի որ Ընկերությունը ոչ թե զրկված է եղել Դատարանում իր դիրքորոշումը հայտնելու հնարավորությունից, այլ պարզապես չի օգտվել իր դատավարական իրավունքներից, որից բխող բացասական հետևանքները պետք է կրի ինքը: Վճռաբեկ դատարանը վերոգրյալ եզրակացությանն է հանգում՝ հիմք ընդունելով նաև ողջամիտ ժամկետում դատական պաշտպանության, արդար դատաքննության և դատարանի մատչելիության իրավունքների պահպանման համատեքստում սույն գործով պատասխանող Կազմակերպության իրավունքների ու օրինական շահերի պաշտպանության անհրաժեշտությունը։ Ավելորդ չէ ընդգծել նաև այն հանգամանքը, որ վերաքննիչ բողոքում չկա որևէ փաստարկ այն մասին, որ բողոք բերած անձը զրկված է եղել նման դիրքորոշում հայտնելու հնարավորությունից:

Ամփոփելով վերոգրյալ իրավական և փաստական վերլուծությունները՝ Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ վճռաբեկ բողոքի հիմքի առկայությունը բավարար չէ Վերաքննիչ դատարանի 29.04.2022 թվականի դատական ակտը բեկանելու համար, քանի որ Վերաքննիչ դատարանը, անփոփոխ թողնելով Դատարանի 22․09․2021 թվականի վճիռը, կայացրել է գործն ըստ էության ճիշտ լուծող եզրափակիչ դատական ակտ:

Ելնելով վերոգրյալից՝ Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ սույն գործով անհրաժեշտ է կիրառել ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 405-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1‑ին կետով սահմանված՝ վճռաբեկ բողոքը մերժելու և դատական ակտն օրինական ուժի մեջ թողնելու Վճռաբեկ դատարանի լիազորությունը:

5. Վճռաբեկ դատարանի պատճառաբանությունները և եզրահանգումները դատական ծախսերի բաշխման վերաբերյալ

ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 101-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` դատական ծախսերը կազմված են պետական տուրքից և գործի քննության հետ կապված այլ ծախսերից:

ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 102-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ պետական տուրքի գանձման օբյեկտները, պետական տուրքի չափը և վճարման կարգը սահմանվում են «Պետական տուրքի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով:

ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 109-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` դատական ծախսերը գործին մասնակցող անձանց միջև բաշխվում են բավարարված հայցապահանջների չափին համամասնորեն:

ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 112-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` Վերաքննիչ կամ Վճռաբեկ դատարան բողոք բերելու և բողոքի քննության հետ կապված դատական ծախսերը գործին մասնակցող անձանց միջև բաշխվում են նույն գլխի [ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 10-րդ գլուխ] կանոններին համապատասխան:

Տվյալ դեպքում Վճռաբեկ դատարանը, նկատի ունենալով, որ սույն գործով հայցադիմում ներկայացնելու համար Ընկերությունը նախապես վճարել է 223․292 ՀՀ դրամ, Երևան քաղաքի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարանի 27.04.2018 թվականի վճռով հայցը մերժվել է, դրա դեմ վերաքննիչ բողոք ներկայացնելու համար Կազմակերպությունը վճարել է 335․000 ՀՀ դրամ, ՀՀ վերաքննիչ քաղաքացիական դատարանի 26.12.2018 թվականի որոշման դեմ վճռաբեկ բողոք ներկայացնելու համար՝ 335․000 ՀՀ դրամ, ու ՀՀ վճռաբեկ դատարանի քաղաքացիական և վարչական պալատի 29.06.2020 թվականի որոշմամբ Կազմակերպության վճռաբեկ բողոքը բավարարվել է՝ ՀՀ վերաքննիչ քաղաքացիական դատարանի 26.12.2018 թվականի որոշումը բեկանվել է, ու գործը նոր քննության ուղարկվելու պայմաններում որոշվել է դատական ծախսերի բաշխման հարցին անդրադառնալ գործի նոր քննության ընթացքում, գտնում է, որ նման պայմաններում Ընկերության կողմից հայցադիմումի համար նախապես օրենքով սահմանված 223․292 ՀՀ դրամ վճարված լինելու պայմաններում դատական ծախսերի հարցն այդ մասով պետք է համարել լուծված, Ընկերությունից հօգուտ Կազմակերպության ենթակա է բռնագանձման 335․000 ՀՀ դրամ՝ որպես վերաքննիչ բողոք ներկայացնելու համար Կազմակերպության կողմից վճարված պետական տուրքի գումար, և 335․000 ՀՀ դրամ՝ որպես վճռաբեկ բողոք ներկայացնելու համար Կազմակերպության կողմից վճարված պետական տուրքի գումար։

Միաժամանակ նկատի ունենալով, որ գործի նոր քննության ընթացքում Ընկերությունը Դատարանի 22․09․2021 թվականի վճռի դեմ վերաքննիչ բողոք ներկայացնելու համար վճարել է 446․585 ՀՀ դրամ, Վերաքննիչ դատարանի 29․04․2022 թվականի որոշման դեմ վճռաբեկ բողոք ներկայացնելու համար վճարել է 334․939 ՀՀ դրամ, իսկ վճռաբեկ բողոքը ենթակա է մերժման՝ Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ դատական ծախսերի հարցն այդ մասերով պետք է համարել լուծված:

Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ դատական այլ ծախսերի վերաբերյալ պահանջ ներկայացված չլինելու պայմաններում այդ ծախսերի հարցը պետք է համարել լուծված:

Ելնելով վերոգրյալից և ղեկավարվելով ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 405-րդ, 406-րդ ու 408-րդ հոդվածներով` Վճռաբեկ դատարանը

Ո Ր Ո Շ Ե Ց

1. Վճռաբեկ բողոքը մերժել: ՀՀ վերաքննիչ քաղաքացիական դատարանի 29.04.2022 թվականի որոշումը թողնել օրինական ուժի մեջ:

2. «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» ՓԲԸ-ից հօգուտ «Լուսակունք» ՍՊԸ-ի բռնագանձել 335․000 ՀՀ դրամ՝ որպես վերաքննիչ բողոքի և 335․000 ՀՀ դրամ՝ որպես վճռաբեկ բողոքի համար պետական տուրքի գումար։

Այլ դատական ծախսերի բաշխման հարցը համարել լուծված:

3. Որոշումն օրինական ուժի մեջ է մտնում կայացման պահից, վերջնական է և ենթակա չէ բողոքարկման։

Նախագահող	Գ. հակոբյան
Զեկուցող	Ս. Մեղրյան Ա. ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ
	Ն. ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ
	Է. Սեդրակյան Վ. ՔՈՉԱՐՅԱՆ

ՀԱՏՈՒԿ ԿԱՐԾԻՔ

Հայաստանի Հանրապետության վճռաբեկ դատարանի քաղաքացիական պալատի կողմից թիվ ԵԿԴ/1765/02/17 քաղաքացիական գործով 2025 թվականի հունիսի 27-ին կայացված որոշման պատճառաբանական և եզրափակիչ մասերի վերաբերյալ

03․07․2025 թվական

 Հայաստանի Հանրապետության վճռաբեկ դատարանի քաղաքացիական պալատը (այսուհետ` Վճռաբեկ դատարան), 2025 թվականի հունիսի 27-ին գրավոր ընթացակարգով քննելով «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» ՓԲԸ-ի (այսուհետ՝ Ընկերություն) վճռաբեկ բողոքը ՀՀ վերաքննիչ քաղաքացիական դատարանի 29.04.2022 թվականի որոշման դեմ` ըստ Ընկերության հայցի ընդդեմ «Լուսակունք» ՍՊԸ‑ի (այսուհետ՝ Կազմակերպություն)՝ վնասը հատուցելու պահանջի մասին,հանգել է այն հետևության, որ վճռաբեկ բողոքը պետք է մերժել: ՀՀ վերաքննիչ քաղաքացիական դատարանի 29.04.2022 թվականի որոշումը թողնել օրինական ուժի մեջ:

Վճռաբեկ դատարանի դատավոր Էդ. Սեդրակյանս, համաձայն չլինելով վերը նշված որոշման պատճառաբանական և եզրափակիչ մասերի վերաբերյալ Վճռաբեկ դատարանի դատավորների մեծամասնության կարծիքի հետ, ղեկավարվելով ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 27-րդ հոդվածի 9-րդ և 10-րդ մասերով, շարադրում եմ իմ հատուկ կարծիքը:

 Հատուկ կարծիքի պատճառաբանությունները և եզրահանգումները․

ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 57-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` ապացույց է այն փաստական տվյալը, որի հետազոտման և գնահատման հիման վրա դատարանը պարզում է գործին մասնակցող անձանց պահանջների և առարկությունների հիմքում դրված, ինչպես նաև գործի կամ հարցի լուծման համար նշանակություն ունեցող այլ փաստերի առկայությունը կամ բացակայությունը:

Նույն օրենսգրքի 60-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` գործի լուծման համար նշանակություն ունեցող փաստերի շրջանակը որոշում է դատարանը` գործին մասնակցող անձանց պահանջների և առարկությունների հիման վրա` ղեկավարվելով վիճելի իրավահարաբերության նկատմամբ կիրառելի իրավական նորմերով:

Նույն օրենսգրքի 62-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` գործին մասնակցող յուրաքանչյուր անձ պարտավոր է ապացուցել իր պահանջների և առարկությունների հիմքում դրված ու գործի լուծման համար նշանակություն ունեցող փաստերը, եթե այլ բան նախատեսված չէ նույն օրենսգրքով կամ այլ օրենքներով:

Նույն օրենսգրքի 66-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` դատարանը, գնահատելով գործում եղած բոլոր ապացույցները, որոշում է փաստի հաստատված լինելու հարցը` ապացույցների բազմակողմանի, լրիվ և օբյեկտիվ հետազոտման վրա հիմնված ներքին համոզմամբ։

Նույն օրենսգրքի 66-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն` յուրաքանչյուր ապացույց ենթակա է գնահատման վերաբերելիության, թույլատրելիության, արժանահավատության, իսկ բոլոր ապացույցներն իրենց համակցության մեջ` փաստի հաստատման համար բավարարության տեսանկյունից:

Նուն օրենսգրքի 67-րդ հոդվածի համաձայն՝ ապացույցի տեսակներն են` 1) վկայի ցուցմունքը, 2) գրավոր ապացույցները, 3) իրեղեն ապացույցները, 4) լուսանկարները (լուսաժապավենները), ձայնագրություններն ու տեսագրությունները, 5) փորձագետի եզրակացությունը, 6) մասնագետի բացատրությունը։

Վերաքննիչ դատարանը, ճիշտ չգնահատելով ներկայացված ապացույցները, եկել է սխալ եզրահանգման գտնելով, որ ակտերով չի հաստատվում պատասխանողի կողմից տևական իրավախախտում հանդիսացող ոչ իրավաչափ վարքագիծ դրսևորելու փաստը:

Սույն գործով ներկայացված հայցի հիմքում դրվել է այն հանգամանքը, որ Ընկերության և «Հաշվարկային կենտրոն» ՓԲԸ-ի կողմից ստեղծված աշխատանքային խմբի 21.06.2016 թվականի ակտով արձանագրվել է, որ Ընկերության կողմից պատասխանողին պատկանող «Այրք-2» ՓՀԷԿ-ից ձեռքբերվող էլեկտրաէներգիայի քանակի վերահսկման նպատակով սահմանազատման կետում տեղադրված թիվ 02540044 և նույն ՓՀԷԿ-ում տեղադրված թիվ 05009445 առևտրային հաշվառքի սարքերի գրանցված տվյալների համեմատական վերլուծության արդյունքների համաձայն` առկա է 16.5 տոկոս շեղում՝ գրանցված և փաստացի արտադրված էլեկտրաէներգիայի քանակների միջև։

Ընկերության տեխնիկական տնօրեն Դավիթ Գրիգորյանի և «Հաշվարկային կենտրոն» ՓԲԸ-ի գլխավոր տնօրենի տեղակալ Մ. Ջալալյանի կողմից 23.08.2016 թվականին կազմվել է ակտ, որով հաստատվել է, որ 01.01.2011 թվականից մինչև 01.07.2016 թվականն ընկած ժամանակահատվածում պատասխանողի «Այրք ՓՀԷԿ-2» փոքր ՀԷԿ-ի ուժային տրանսֆորմատորի 10 Կվ լարման կողմում տեղակայված առևտրային հաշվիչի լարման շղթաները սնվել են 6 ԿՎ լարման տրանսֆորմատորի երկրորդային շղթաներից, որի հետևանքով տեղի է ունեցել էլեկտրաէներգիայի հաշվառման խախտում և Ընկերությանն առաքված էլեկտրաէներգիայի քանակը գրանցվել է իրականից ավելի։ Վերլուծության արդյունքներով կատարվել է էլեկտրաէներգիայի վերահաշվարկ սկսած 01.01.2013 թվականից մինչև 01.07.2016 թվականը։

Շեղումը եղել է 2011 թվականից, քանի որ ՀԷԿ-ում սարքավորումները պատասխանողի կողմից տեղադրվել և պատասխանողին պատկանող ՀԷԿ-ը Ընկերության ցանցին միացվել է մինչև 2011 թվականը: Նշվածը հաստատվում է Ընկերության կողմից պատասխանողին տրված 30.05.2006 թվականի ՏՊ-541-10(6)/0426 տեխնիկական պայմանով, որը տրվել է 2 տարի ժամկետով՝ այնուհետև դրա ժամկետը երկարացնելով մինչև 31.12.2010 թվականը: Նշվածը ընդունել է նաև պատասխանողը իր 16.11.2016 թվականի գրությամբ՝ նշելով, որ 2012 թվականի դեկտեմբերի 25-ին գնել է «Այրք ՓՀԷԿ-2» ՓՀԷԿ-ը և մինչև օրս ոչ մի նախագծային կամ այլ փոփոխություններ չեն կատարվել:

Տվյալ պարագայում պատասխանողը նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ ինքն է պարտավոր Դատարանին ապացուցել իր պնդումն առ այն, որ սխալ հաշվառման պատճառ հանդիսացած միացումը չի առաջացել կամ չի եղել 2011-2016 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում, այլ առաջացել է մեկ այլ ժամանակ:

Հետևաբար, քանի դեռ այլ բան ապացուցված չէ, գործում է այն կանխավարկածը, որ միացման սարքավորումների և սխեմաների անփոփոխ լինելու պարագայում, խնդիրն առկա է եղել ՀԷԿ-ի առաջին իսկ միացման պահից և ստացված էլեկտրական էներգիայի քանակը սխալ է հաշվարկվել այդ ամբողջ ժամանակահատվածում:

2011 թվականից սկսած շեղումը առկա է եղել և Ընկերությունն ստացել է ավելի քիչ էլեկտրական էներգիա, քան գրանցվել է պայմանագրում նշված առևտրային հաշվիչով և փաստացի չստացած էլեկտրական էներգիայի դիմաց Ընկերությունը պայմանագրով սահմանված ժամկետներում կատարել է վճարումներ:

Հարկ է նկատել, որ նշված չափումների ամբողջ ընթացքին մասնակցել է պատասխանողի տնօրեն՝ Ի. Բադալյանը, որը որևէ առարկություն կամ այլ դիտողություն կապված 16.5 տոկոս շեղման մասին չի հայտնել, պարզապես հրաժարվել է ստորագրել կազմված ակտերը, իսկ հետագայում մյուս ակտերը և տեղեկանքները, որոնք վերաբերվել են էլեկտրական էներգիայի ստացմանը և վճարմանը:

Այսպիսով ստորադաս դատարանները թերի են գնահատել սույն գործով Ընկերության կողմից ներկայացված ապացույցները, որով հաստատվում է, որ ցանցին միացման պահից պատասխանողին պատկանող ՀԷԿ-ի արտադրած էլեկտրական էներգիայի հաշվառումը իրականացնող առևտրային հաշվիչը փաստացի (իրական) մատակարարված էլեկտրական էներգիայի համամետությամբ գրանցել է 16.5 տոկոսով ավել էլեկտրական էներգիա, որը կազմել է 778,704 ԿՎՏԺ և դրամային արտահայտմամբ ստացվել է 11.164.605 ՀՀ դրամի չափով գումար: Սակայն պատասխանողը 16.5 տոկոսով ավելի պակաս էլեկտրական էներգիա է մատակարարել Ընկերությանը (իսկ Ընկերությունը նույն չափով պակաս է ստացել), որի դիմաց Ընկերությունը կատարել է վճարում:

Այնուհետև 23.08.2016 թվականին կազմվել է ակտ, որում նշվել է, որ վերլուծության արդյունքներով կատարվել է էլեկտրաէներգիայի վերահաշվարկ սկսած 2013 թվականի հունվարի 1-ից մինչև 2016 թվականի հուլիսի 1-ը։

Վերահաշվարկը կատարվել է պայմանագրով սահմանված կարգով՝ «Հաշվարկային կենտրոն» ՓԲԸ-ի կողմից ակտ և տեղեկանք կազմելու միջոցով: Նշված ակտերը բխում են պայմանագրի 5.3 կետից, ըստ որի հաշվարկային ամսվա վերջի դրությամբ հաշվառքի սարքերի տվյալների հիման վրա Հաշվարկային կենտրոնը կազմում է վճարման ենթակա էլեկտրաէներգիայի վերաբերյալ ակտը և ներկայացնում Կողմերի ստորագրմանը մինչև հաշվարկային ամսվան հաջորդող ամսվա 5-ը:

Պայմանագրի 9.2 կետի համաձայն՝ եթե տարաձայնության առարկան «Հաշվարկային կենտրոն» ՓԲԸ-ի կողմից ներկայացված վճարման ենթակա էլեկտրաէներգիայի վերաբերյալ ակտն է, ապա ցանկացած դեպքում Կողմերը պարտավոր են ստորագրել այդ ակտը, իսկ Գնորդը պարտավոր է կատարել վճարում, որից հետո միայն լուծել տարաձայնությունը: Տարաձայնություն ունեցող կողմը պարտավոր է վճարման ենթակա էլեկտրաէներգիայի վերաբերյալ ստորագրած ակտին կցել հատուկ կարծիք:

Տվյալ պարագայում «Հաշվարկային կենտրոն» ՓԲԸ-ի կողմից կազմված նոր ակտերը ստորագրվել են «Հաշվարկային կենտրոն» ՓԲԸ-ի և Ընկերության կողմից, իսկ պատասխանողը հրաժարվել է այն ստորագրելուց և կարծիք հայտնելուց, ինչով խախտել է պայմանագրի 9.2-րդ կետը:

Վերոգրյալի հիման վրա գտնում եմ, որ ստորադաս դատարանները խախտել են ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 57-րդ, 60-րդ, 62-րդ, 66-րդ և 67-րդ հոդվածները: Մասնավորապես, ինչպես Դատարանը, այնպես էլ Վերաքննիչ դատարանը ընդհանրապես չեն ուսումնասիրել Ընկերության կողմից գործով ներկայացված թիվ ՏՊ-541–10(6)/0426 տեխնիկական պայմանը, որը հաստատում է այն հանգամանքը, որ էլեկտրական էներգիայի հաշվարկի խախտումը տեղի է ունեցել կամ սկսվել է դեռևս 01.01.2011 թվականից, երբ որ պատասխանողի ՀԷԿ-ը միացել է Ընկերության բաշխման ցանցին:

Նշված ապացույցը որևէ կերպ չուսումնասիրելով և որևէ գնահատականի չարժանացնելով Վերաքննիչ դատարանը հիմնավոր է համարել Դատարանի հետևություններն առ այն, որ երկու ակտերը բովանդակային առումով արժանահավատ չեն, քննարկված ապացույցներն իրենց համակցությամբ չեն ձևավորել համոզմունք առ այն, որ պատասխանողի կողմից դրսևորվել է տևական իրավախախտում հանդիսացող ոչ իրավաչափ վարքագիծ, որի արդյունքում ստորադաս դատարանները թույլ են տվել նյութական և դատավարական իրավունքի նորմերի խախտումներ՝ ճիշտ չմեկնաբանելով Պայմանագրի դրույթները։

Հետևաբար սույն գործով անհրաժեշտ էր կիրառել ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 405-րդ հոդվածի 1-ին մասի 2-րդ կետով սահմանված` վճռաբեկ բողոքը բավարարելու, Վերաքննիչ դատարանի 29․04․2025 թվականի որոշումը բեկանելու և գործը նոր քննության ուղարկելու Վճռաբեկ դատարանի լիազորությունը` նկատի ունենալով, որ առկա են Վերաքննիչ դատարանի 29․04․2025 թվականի որոշումը բեկանելու հիմքեր:

Վերոգրյալի հիման վրա՝ հայտնում եմ սույն հատուկ կարծիքը Վճռաբեկ դատարանի 27․06․2025 թվականի որոշման վերաբերյալ։